Karika 3
અનુવાદ
જાગ્રત અવસ્થા આદિના ભેદોમાં પણ, જે સ્વભાવથી પોતાને પ્રાપ્ત કરેલું છે તે (ચૈતન્ય), તેનાથી અભિન્ન રહીને જ (વિશ્વમાં) પ્રસરે છે અને (વિશ્વમાંથી) નિવૃત્ત થાય છે; તે પોતાના સ્વભાવથી કદાપિ વિચલિત થતું નથી.
અર્થ
આ કારિકા સ્પંદ તત્ત્વની અખંડતા અને તેની ગતિશીલતા વચ્ચેના સૂક્ષ્મ સંબંધને સ્પષ્ટ કરે છે. સામાન્ય રીતે આપણે જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એમ ત્રણ અવસ્થાઓને અલગ અલગ માનીએ છીએ, પરંતુ વાસ્તવમાં ચૈતન્યનો સ્પંદ આ બધી અવસ્થાઓમાં એકસમાન રહીને જ વિશ્વરચનામાં પ્રસરે છે અને પાછો પોતાની અંદર સમેટાય છે. જેમ સમુદ્ર પોતાના સ્વભાવને છોડ્યા વિના જ લહરીઓ રૂપે ફેલાય છે અને શાંત થાય છે, તેમ શિવતત્ત્વ પણ પોતાની પૂર્ણતા ગુમાવ્યા વિના જ સૃષ્ટિ અને સંહારની લીલા રમે છે.
અહીં 'ઉપલબ્ધૃતઃ' શબ્દ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે, જે સૂચવે છે કે આ ચૈતન્ય પોતાને જાતે જ પ્રાપ્ત કરેલું છે, એટલે કે તે કોઈ બાહ્ય કારણ પર આધારિત નથી. તે પોતાના સ્વભાવમાંથી કદાપિ ખસતું નથી. વિશ્વનો વિસ્તાર કે સંકોચ એ ચૈતન્યનો ધર્મ છે, પણ તે ધર્મ ચૈતન્યના મૂળ સ્વરૂપને બદલતો નથી. આપણી અનુભૂતિમાં ભલે પરિવર્તન આવતું હોય, પણ જે જાણનાર છે તે સદા અચળ અને અભિન્ન રહે છે. ભેદ દેખાતો હોવા છતાં વાસ્તવિકતા અભેદ જ છે.
ચિંતન
આજે જ્યારે પણ તમે કોઈ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થાવ અથવા કોઈ વિચાર આવે અને જાય, ત્યારે એક ક્ષણ માટે રોકાઈને જુઓ કે જે જાણી રહ્યું છે તે 'જાણનાર' ક્યાંય ગયો કે આવ્યો નથી. વિચારો અને ભાવનાઓ આકાશમાં વાદળાંની જેમ આવે-જાય છે, પણ આકાશ પોતે કદાપિ હલતું નથી. દિવસ દરમિયાન અનેક વાર પોતાને યાદ અપાવો કે હું તે અચળ સ્પંદ છું જે બધા જ અનુભવોમાં અખંડ રહીને જ પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ કરે છે; મારો સ્વભાવ ક્યારેય બદલાયો નથી.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Spanda — the doctrine of vibration) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.