Verse 1.1

भाषांतर

शुभ्र वस्त्र परिधान केलेल्या, चंद्राप्रमाणे तेजस्वी, चार भुजा असलेल्या, प्रसन्न मुखकमल असलेल्या देवाचे ध्यान करावे, ज्यामुळे सर्व विघ्नांचे शमन होते. जो देव पितृ, देव आणि मनुष्य यांचे दर्शन घडवून आणतो; जो महिना, वर्ष आणि दिवस यांच्या विभागांनी ऊर्ध्वगतीने (उत्तरायणादिक्रमाने) कधी उजवीकडे तर कधी डावीकडे जातो; अशा त्या परम ज्योतीने आपल्याला अपार श्री प्रदान करावी.

अर्थ

या मंगलाचरणात ग्रंथकार वराहमिहिर किंवा इथे फलदीपिकेचे रचनाकार मंटेश्वर यांनी ज्योतिषशास्त्राच्या अभ्यासापूर्वी परम चैतन्याचे आवाहन केले आहे. येथे वर्णिलेले 'देव' हे केवळ पौराणिक रूप नसून ते स्वतः काळचक्राचे नियमन करणारे सर्वव्यापी ज्योतिःतत्त्व आहे. चार भुजा म्हणजे ऋतू, मास, पक्ष आणि दिवस या काळाच्या चार अवस्था किंवा दिशांना नियंत्रित करणारी शक्ती होय. ज्योतिषशास्त्राचा मूळ उद्देश केवळ भविष्य सांगणे नसून, काळाच्या या प्रवाहातून निर्माण होणाऱ्या सर्व विघ्नांचे शमन करून मानवी जीवनाला स्थिरता देणे हा आहे.

दुसऱ्या चरणात काळाच्या गतीचे सूक्ष्म वर्णन आहे. सूर्य आणि चंद्र यांच्या गतीनुसार काळ कधी उत्तरायणात (उजवीकडे/सव्य) तर कधी दक्षिणायनात (डावीकडे/अपसव्य) फिरतो. हेच गणिताचे आधारस्तंभ आहे. पितृ, देव आणि नर या तिन्ही लोकांचे अस्तित्व याच काळचक्रावर अवलंबून आहे. जेव्हा आपण या परम ज्योतीला ओळखतो, तेव्हा आपण केवळ ग्रह-नक्षत्रांची गणिते करत नाही, तर विश्वाच्या ритमशी एकरूप होतो. अशा ज्योतीचे दर्शन घेणे म्हणजेच खऱ्या अर्थाने ज्योतिषविद्येचा स्पर्श करणे होय, ज्यामुळे अंतर्गत आणि बाह्य समृद्धी प्राप्त होते.

चिंतन

आजच्या दिवसात जेव्हाही तुम्ही घड्याळाकडे पाहाल किंवा सूर्योदय-सूर्यास्त पाहाल, तेव्हा क्षणभर थांबा आणि विचार करा की हा काळ केवळ संख्या नसून एक जिवंत शक्ती आहे. दिवसाच्या सुरुवातीला किंवा एखाद्या महत्त्वाच्या निर्णयापूर्वी, मनातल्या मनात 'सर्वविघ्नोपशान्तये' (सर्व अडथळ्यांचे शमन होवो) या भावाने त्या परम ज्योतीला प्रार्थना करा. आपल्या दैनंदिन कामांना केवळ यांत्रिकपणे न करता, त्यामागील काळचक्राचा भाग म्हणून पूर्ण जाणीवेने आणि प्रसन्नतेने सामोरे जाण्याचा संकल्प करा.