Karika 1
भाषांतर
ज्याच्या उन्मेष (डोळे उघडणे/प्रकटीकरण) आणि निमेष (डोळे मिटणे/संहार) या द्वंद्वामुळे जगाचा उदय आणि प्रलय होतो, त्या शक्तीचक्राच्या विभवाने (ऐश्वर्याने) प्रकट झालेल्या शंकराची आम्ही स्तुती करतो.
अर्थ
या मूळ कारिकेत स्पंद तत्त्वाचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे. ईश्वर किंवा परमशिव हे जड किंवा निष्क्रिय नाहीत, तर ते सतत स्पंदनशील आहेत. 'उन्मेष' म्हणजे चेतनेचे प्रकटीकरण आणि 'निमेष' म्हणजे ती चेतना स्वतःमध्येच लीन होणे. ज्याप्रमाणे डोळ्यांच्या उघडण्याने दृश्य जग दिसते आणि मिटण्याने ते अदृश्य होते, त्याचप्रमाणे परमशिवच्या या सूक्ष्म स्पंदनामुळे संपूर्ण विश्वाची निर्मिती आणि संहार सतत चालू असतो. हे जगाचे अस्तित्व शिवापासून वेगळे नसून, त्याच्या चेतनेच्याच लहरी आहेत.
दुसऱ्या महत्त्वाच्या मुद्द्यात 'शक्तीचक्रविभवप्रभव' या शब्दाकडे लक्ष वेधले आहे. शिव केवळ एकाकी तत्त्व नसून तो शक्तींच्या चक्रासह (शक्तीचक्र) विद्यमान आहे. इच्छाशक्ती, ज्ञानशक्ती आणि क्रियाशक्ती यांसारख्या अनेक शक्तींचा समूह म्हणजे शक्तीचक्र होय. या शक्तींच्या सामर्थ्यामुळेच शिव जगाचे सृजन करतो. म्हणून जो शंकर आहे, तो केवळ शांततामूर्ती नसून तो गतिशील शक्तींचा स्रोत आहे. आपल्या अस्तित्वाचा आणि या जगाचा उगम याच दिव्य कंपनातून झाला आहे.
चिंतन
आजच्या दिवसात जेव्हाही तुम्हाला एखादा विचार येईल किंवा एखादी भावना उद्भवेल, तेव्हा क्षणभर थांबा आणि पाहा की हा विचार कुठून आला आणि कुठे विलीन होतो. विचार येणे ही 'उन्मेष' अवस्था आहे आणि तो मनातून निघून जाणे ही 'निमेष' अवस्था आहे. या दोन क्षणांच्या मधल्या जागेकडे, त्या विचाराला जन्म देणाऱ्या आणि शोषून घेणाऱ्या शांत पण सजग चेतनेकडे लक्ष द्या. हे लक्ष देणे म्हणजेच शिवत्वाचे किंवा स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे दर्शन घेणे होय. दिवसभरात अनेकदा ही छोटीशी थांबवणी घ्या आणि अनुभवा की तुमच्या मनातील सर्व हालचाली एका स्थिर आणि स्पंदनशील चेतनेवर आधारित आहेत.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Spanda — the doctrine of vibration) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.