Swarodaya — the yoga of the breath

Shiva Svarodaya

The Shiva Svarodaya is the classical science of Swara — the rhythm of the breath flowing through the right and left nostrils — and how that rhythm mirrors the tides of consciousness, time and action. A practical tantra of breath, timing and self-knowledge.

Traditional · 394 verses

1.1महेश्वरं नमस्कृत्य शैलजां गणनायकम्। गुरुं च परमात्मानं भजे संसारतारकम् 1.2अथ ब्रह्माण्डनिर्णयः । देव्युवाच । देवदेव महादेव कृपां कृत्वा ममोपरि । सर्वसिद्ध 1.3कथं ब्रह्माण्डमुत्पन्नं कथं वा परिवर्तते । कथं विलीयते देव वद ब्रह्माण्डनिर्णयम् 1.4ईश्वर उवाच । तत्त्वाद्ब्रह्माण्डमुत्पन्नं तत्त्वेन परिवर्तते । तत्त्वे विलीयते द 1.5देव्युवाच । तत्त्वमेव परं मूलं निश्चितं तत्त्ववादिभिः । तत्त्वस्वरूपं किं देव तत 1.6ईश्वर उवाच । निरञ्जनो निराकार एको देवो महेश्वरः । तस्मादाकाशमुत्पन्नमाकाशाद्वायु 1.7वायोस्तेजस्ततश्चापस्ततः पृथ्वीसमुद्भवः । एतानि पञ्चतत्त्वानि विस्तीर्णानि पञ्चधा 1.8तेभ्यो ब्रह्माण्डमुत्पन्नं तैरेव परिवर्तते । विलीयते च तत्रैव तत्रैव रमते पुनः 1.91 शिवस्वरोदयः पञ्चतत्त्वमये देहे पञ्चतत्त्वानि सुन्दरि । सूक्ष्मरूपेण वर्तन्ते ज 1.10अथ स्वरज्ञानप्रशंसा । अथ स्वरं प्रवक्ष्यामि शरीरस्थस्वरोदयम्। हंसचारस्वरूपेण भवे 1.11गुह्याद्गुह्यतरं सारमुपकारप्रकाशनम्। इदं स्वरोदयं ज्ञानं ज्ञानानां मस्तके मणिः 1.12सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं ज्ञानं सुबोधं सत्यप्रत्ययम्। आश्चर्यं नास्तिके लोके आधारं त 1.13अथ शिष्यलक्षणम्। शान्ते शुद्धे सदाचारे गुरूभक्त्यैकमानसे । दृढचित्ते कृतज्ञे च द 1.14दुष्टे च दुर्जने क्रुद्धे नास्तिके गुरुतल्पगे । हीनसत्त्वे दुराचारे स्वरज्ञानं न 1.15अथ स्वरप्रशंसा । श‍ृणु त्वं कथितं देवि देहस्थं ज्ञानमुत्तमम्। येन विज्ञानमात्रेण 1.16स्वरे वेदाश्च शास्त्राणि स्वरे गान्धर्वमुत्तमम्। स्वरे च सर्वत्रैलोक्यं स्वरमात् 1.17स्वरहीनश्च दैवज्ञो नाथहीनं यथा गृहम्। शास्त्रहीनं यथा वक्त्रं शिरोहीनं च यद्वपुः 1.18नाडीभेदं तथा प्राणतत्त्वभेदं तथैव च । सुषुम्नामिश्रभेदं च यो जानाति स मुक्तिगः 1.19साकारे वा निराकारे शुभं वायुबलात्कृतम्। कथयन्ति शुभं केचित्स्वरज्ञाने वरानने 1.20ब्रह्माण्डखण्डपिण्डाद्याः स्वरेणैव हि निर्मिताः । सृष्टिसंहारकर्त्ता च स्वरसाक्ष 1.212 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः स्वरज्ञानात्परं गुह्मं स्वरज्ञनात्परं धनम्। 1.22शत्रुं हन्यात्स्वबले तथा मित्रसमागमः । लक्ष्मीप्राप्तिः स्वरबले कीर्तिः स्वरबले 1.23कन्याप्राप्ति स्वरबले स्वरतो राजदर्शनम्। स्वरेण देवतासिद्धिः स्वरेण क्षितिपो वशः 1.24स्वरेण गम्यते देशो भोज्यं स्वरबले तथा । लघुदीर्घं स्वरबले मलं चैव निवारयेत् 1.25सर्वशास्त्रपुराणादि स्मृतिवेदाङ्गपूर्वकम्। स्वरज्ञानात्परं तत्त्वं नास्ति किञ्चि 1.26नामरूपादिकाः सर्वे मिथ्या सर्वेषु विभ्रमः । अज्ञानमोहिता मूढा यावत्तत्त्वं न विद 1.27इदं स्वरोदयं शास्त्रं सर्वशास्त्रोत्तमोत्तमम्। आत्मघटप्रकाशार्थं प्रदीपकलिकोपमम् 1.28यस्मै कस्मै परस्मै वा न प्रोक्तं प्रश्नहेतवे । तस्मादेतत्स्वयं ज्ञेयमात्मनोवाऽऽत 1.29न तिथिर्न च नक्षत्रं न वारो ग्रहदेवताः । न च विष्टिर्व्यतीपातो वैधृत्याद्यास्तथै 1.30कुयोगो नास्त्यतो देवि भविता वा कदाचन । प्राप्ते स्वरबले शुद्धे सर्वमेव शुभं फलम् 1.31अथ नाडीनिर्णयः । देहमध्ये स्थिता नाड्यो बहुरूपाः सुविस्तरात्। ज्ञातव्याश्च बुधैर 1.32नाभिस्थानगकन्दोर्ध्वमङ्कुरादेव निर्गताः । द्विसप्ततिसहस्त्राणि देहमध्ये व्यवस्थि 1.33नाडीस्था कुण्डलीशक्तिर्भुजङ्गाकारशायिनी । ततो दशोर्ध्वगानाड्योदशैवाधः प्रतिष्ठित 1.34अथ नाडिस्थित्यादिकथनम्। shivasvarodayaH.pdf 3 शिवस्वरोदयः द्वे द्वे तिर्यग्गते न 1.35तिर्यगूर्ध्वास्तथा नाड्यो वायुदेहसमन्विताः । चक्रवत्संस्थिता देहे सर्वाः प्राणसम 1.36अथ नाडिभेदकथनम्। तासां मध्ये दश श्रेष्ठा दशानां तिस्र उत्तमाः । इडा च पिङ्गला चै 1.37गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनी । अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी तथा 1.38अथ नाडिस्थानकथनम्। इडा वामे स्थिता भागे पिङ्गला दक्षिणे स्मृता । सुषुम्ना मध्यदे 1.39दक्षिणे हस्तिजिह्वा च पूषा कर्णे च दक्षिणे । यशस्विनी वामकर्णे आनने चाप्यलम्बुषा 1.40कुहूश्च लिङ्गदेशे तु मूलस्थाने तु शङ्खिनी । एवं द्वारं समाश्रित्य तिष्ठन्ति दशना 1.41इडा पिङ्गला (पिङ्गलेडा)सुषुम्ना च प्राणमार्गे समाश्रिताः । एता हि दशनाड्यस्तु दे 1.42अथ वायुस्थानभेदकथनम्। नामानि नाडिकानां वातानां तु वदाम्यहम्। प्राणोऽपानः समानश्च 1.43नागः कूर्मोऽथ कृकलो देवदत्तो धनञ्जयः । हृदि प्राणो वसेन्नित्यमपानो गुदमण्डले 1.44समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः । व्यानो व्यापि शरीरेषु प्रधानाः दशवायवः 1.45प्राणाद्याः पञ्चविख्याताः नागाद्याः पञ्चवायवः । तेषामपि पञ्चनां स्थानानि च वदाम् 1.46उद्गारे नाग आख्यातः कूर्मोन्मीलने स्मृतः । 4 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः क 1.47न जहाति मृतं वापिसर्वव्यापि धनञ्जयः । एते नाडीषु सर्वासु भ्रमन्ते जीवरूपिणः 1.48प्रकटं प्राणसञ्चारं लक्ष्येद्देहमध्यतः । इडापिङ्गलासुषुम्नाभिर्नाडीभिस्तिसृभिबुध 1.49इडा वामे च विज्ञेया पिङ्गला दक्षिणे स्मृता । इडानाडीस्थिता वामा ततो व्यस्ता च पि 1.50अथ नाडीषु सूर्यचन्द्रादिस्थितिकार्यकथनम्। इडायां तु स्थितश्चन्द्रः पिङ्गलायां च 1.51हकारो निर्गमे प्रोक्त सकारेण प्रवेशनम्। हकारः शिवरूपेण सकारः शक्तिरुच्यते 1.52शक्तिरूपः स्थितश्चन्द्रो वामनाडीप्रवाहकः । दक्षनाडीप्रवाहश्च शम्भुरूपो दिवाकरः 1.53श्वासे सकारसंस्थे तु यद्दानं दीयते बुधैः । तद्दानं जीवलोकेऽस्मिन्कोटिकोटिगुणं भव 1.54अनेन लक्षयेद्योगी चैकचित्तः समाहितः । सर्वमेव विजानीयान्मार्गे वै चन्द्रसूर्ययोः 1.55ध्यायेत्तत्त्वं स्थिरे जीवे अस्थिरे न कदाचन । इष्टसिद्धिर्भवेत्तस्य महालाभो जयस् 1.56चन्द्रसूर्यसमभ्यासं ये कुर्वन्ति सदा नराः । अतीतानागतज्ञानं तेषां हस्तगतं भवेत् 1.57वामे चाऽमृतरूपा स्याज्जगदाप्यायनं परम्। दक्षिणे चरभागेन जगदुत्पादयेत्सदा 1.58अथ शुभाशुभनाडिकथनम्। मध्यमा भवति क्रूरा दुष्टा सर्वत्र कर्मसु । सर्वत्र शुभकार्य 1.59निर्गमे तु शुभा वामा प्रवेशे दक्षिणा शुभा । shivasvarodayaH.pdf 5 शिवस्वरोदयः चन 1.60चन्द्रः स्त्री पुरुषः सूर्यश्चन्द्रो गौरोऽसितो रविः । चन्द्रनाडीप्रवाहेण सौम्यका 1.61अथ स्वरोदयसमयकथनम्। सूर्यनाडीप्रवाहेण रौद्रकर्माणि कारयेत्। सुषुम्नायाः प्रवाहेण 1.62आदौ चन्द्रः सिते पक्षे भास्करो हि सितेतरे । प्रतिपत्तो दिनान्याहुस्त्रीणि त्रीणि 1.63सार्धद्विघटिके ज्ञेयः शुक्ले कृष्णे शशी रविः । वहत्यैकदिनेनैव यथा षष्टिघटीः क्रम 1.64वहेयुस्तद्घटीमध्ये पञ्चतत्त्वानि निर्देशयेत्। प्रतिपत्तो दिनान्याहुर्विपरीते विव 1.65शुक्लपक्षे भवेद्वामा कृष्णपक्षे च दक्षिणा । जानीयात्प्रतिपत्पूर्वं योगी तद्यतमान 1.66शशाङ्कं वारयेद्रात्रौ दिवा वारय भास्करम्। इत्याभ्यासरतो नित्यं स योगी नात्र संशय 1.67सूर्येण बध्यते सूर्यश्चन्द्रश्चन्द्रेण बध्यते । यो जानाति क्रियामेतां त्रैलोक्यं 1.68उदयं चन्द्रमार्गेण सूर्येणास्तमनं यदि । तदा ते गुणसङ्घाता विपरीतं विवर्जयेत् 1.69गुरुशुक्रबुधेन्दूनां वासरे वामनाडिका । सिद्धिदा सर्वकार्येषु शुक्लपक्षे विशेषतः 1.70अर्काङ्गारकसौरीणां वासरे दक्षनाडिका । स्मर्त्तव्या चरकार्येषु कृष्णपक्षे विशेषतः 1.71तत्त्वोदयक्रमकथनम्। प्रथमं वहते वायुर्द्वितीयं च तथानलः । तृतीयं वहते भूमिश्चतुर 1.72सार्द्धद्विघटिके पञ्चक्रमेणैवोदयन्ति च । 6 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः क्र 1.73अहोरात्रस्य मध्ये तु ज्ञेया द्वादशसङ्क्रमाः । वृषकर्कटकन्यालिमृगमीना निशाकरे 1.74मेषसिंहौ च कुम्भश्च तुला च मिथुनं धनुम्। उदये दक्षिणे ज्ञेयः शुभाशुभविनिर्णयः 1.75तिष्ठेत्पूर्वोत्तरे चन्द्रो भानुः पश्चिमदक्षिणे । दक्षनाड्याः प्रसारे तु न गच्छे 1.76वमाचारप्रवाहे तु न गच्छेत्पूर्वोत्तरे । परिपन्थिभयं तस्य गतोऽसौ न निवर्तते 1.77तत्र तस्मान्न गन्तव्यं बुधैः सर्वहितैषिभिः । तदा तत्र तु संयाते मृत्युरेव न संशय 1.78शुक्लपक्षे द्वितीयायामर्के वहति चन्द्रमाः । दृश्यते लाभदः पुसां सौम्ये सौख्यं प् 1.79सूर्योदये यदा सूर्यश्चन्द्रश्चन्द्रोदये भवेत्। सिध्यन्ति सर्वकार्याणि दिवारात्रि 1.80चन्द्रकाले यदा सूर्यः सूर्यश्चन्द्रोदये भवेत्। उद्वेगः कलहो हानिः शुभं सर्व निवा 1.81सूर्यस्य वाहे प्रवदन्ति विज्ञाः ज्ञानं ह्यगमस्य तु निश्चयेन । श्वासेन युक्तस्य त 1.82अथ विपरीतलक्षणम्। यदा प्रत्यूषकालेन विपरीतोदयो भवेत्। चन्द्रस्थाने वहत्यर्को रवि 1.83प्रथमे मन उद्वेगं धनहानिर्द्वितीयके । तृतीये गमनं प्रोक्तमिष्टनाशं चतुर्थके 1.84पञ्चमे राज्यविध्वंसं षष्ठे सर्वार्थनाशनम्। सप्तमे व्याधिदुःखानि अष्टमे मृत्युमाद 1.85कालत्रये दिनान्यष्टौ विपरीतं यदा वहेत्। तदा दुष्टफलं प्रोक्तं किञ्चिन्यूनं तु शो 1.86shivasvarodayaH.pdf 7 शिवस्वरोदयः प्रातर्मध्याहृयोश्चन्दः सांयकाले दिवाकरः । तदा 1.87अथ यात्रादिस्वरफलकथनम्। वामे वा दक्षिणे वापि यत्र सङ्क्रमते शिवः । कृत्वा तत्पाद 1.88चन्द्रः समपदः कार्यो रविस्तु विषमः सदा । पूर्णपादं पुरस्कृत्य यात्रा भवति सिद्धि 1.89यत्राङ्गे वहते वायुस्तदङ्गकरसत्तलात्। सुप्तोत्थितो मुखं स्पृष्ट्वा लभते वाञ्छितं 1.90परदत्ते तथा ग्राह्ये गृहन्निर्गमनेऽपि च । यदङ्गे वहते नाडी ग्राहयं तेन कराङ्घ्रि 1.91न हानिः कलहो नैव कण्टकैर्नापि भिद्यते । निवर्तते सुखी चैव सर्वोपद्रववर्जितः 1.92गुरुबन्धुनृपामात्येष्वन्येषु शुभदायिनी । पूर्णाङ्गैः खलु कर्त्तव्या कार्यसिद्धिर 1.93अग्निचौर्याधर्मघर्षा अन्येषां वादिनिग्रहः । कर्त्तव्याः खलु रिक्ताङ्गैर्जयलाभसुख 1.94दूरदेशे विधातव्यं गमनं तु हिमद्युतौ । अभ्यर्णदेशे दीप्ते तु कारणाविति केचन 1.95यत्किञ्चित्पूर्वमुद्दिष्टं लाभादि समरागमः । तत्सर्वं पूर्णनाडीषु जायते निर्विकल् 1.96शून्यनाड्यां विपर्यस्तं यत्पूर्वं प्रतिपादितम्। जायते नान्यथा चैव यथा सर्वज्ञभाष 1.97व्यवहारे खलोच्चाटे द्वेषिविद्यादिवञ्चके । कुपितस्वामिचौर्याद्ये पूर्णस्थाः स्युर 1.98दूराध्वनि शुभश्चन्द्रो निर्विघ्नोऽभीष्टसिद्धिदः । प्रवेशकार्ये हेतौ च सूर्यनाडीप 1.1008 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः अयोग्ये योग्यता नाड्यो योग्यस्थानेप्ययोग्यता 1.101शुभान्यशुभकार्याणि क्रियन्तेऽहर्निशं यदा । तत्तत्कार्यानुरोधेन कार्यं नाडीप्रचाल 1.102अथ नाडीभेदः । इडाकर्त्तव्यकृत्यनिरूपणम्। स्थिरकर्मण्यलङ्कारे दूराध्वगमने तथा । आ 1.103वापीकूपताडागानां प्रतिष्ठास्तम्भदेवयोः । यात्रा दाने विवाहे च वस्त्रालङ्कारभूषणे 1.104शान्तिके पौष्टिके चैव दिव्यौषधिरसायने । स्वस्वामीदर्शने मित्रे वाणिज्ये कणसङ्ग्र 1.105गृहप्रवेशे सेवायां कृषौ च बीजवापने । शुभकर्मणि सन्धौ च निर्गमे च शुभः शशी 1.106विद्यारम्भादिकार्येषु बान्धवानां च दर्शने । जन्ममोक्षे च धर्मे च दीक्षायां मन्त् 1.107कालविज्ञानसूत्रे तु चतुष्पादगृहागमे । कालव्याधिचिकित्सायां स्वामीसम्बोधने तथा 1.108गजाश्वरोहणे धन्वि गजाश्वानां च बन्धने । परोपकारणे चैव निधीनां स्थापने तथा 1.109गीतवाद्यादिनृत्यादौ नृत्यशास्त्रविचारणे । पुरग्रामनिवेशे च तिलकक्षेत्रधारणे 1.110आर्तिशोकविषादे च ज्वरिते मूर्छितेऽपि वा । स्वजनस्वामीसम्बन्धे अन्नादौ दारुसङ्ग्र 1.111स्त्रीणां दन्तादिभूषायां वृष्टे रागमने तथा । गुरुपूजाविषादीनां चालने च वरानने 1.112shivasvarodayaH.pdf 9 शिवस्वरोदयः इडायां सिद्धदं प्रोक्तं योगाभ्यासादिकर्म च । त 1.113सर्वकार्याणि सिद्ध्यन्ति दिवारात्रिगतान्यपि । सर्वेषु शुभकार्येषु चन्द्रचारः प्र 1.114पिङ्गलाकर्त्तव्यकृत्यनिरूपणम्। कठिनक्रूरविद्यानां पठने पाठने तथा । स्त्रीसङ्गे व 1.115भ्रष्टकार्ये सुरापाने वीरमन्त्राद्युपासने । विह्वले ध्वंसदेशादौ विषदाने च वैरिणा 1.116शास्त्राभ्यासे च गमने मृगया पशुविक्रये । इष्टिकाकाष्ठपाषाणरत्नघर्षणदारणे 1.117गत्यभ्यासे यन्त्रतन्त्रे दुर्गपर्वतारोहणे । द्यूते चौर्य्ये गजाश्वादिरथसाधनवाहने 1.118व्यायामे मारणोच्चाटे षट्कर्मादिसाधने । यक्षिणीयक्षवेतालविषभूतादिनिग्रहे 1.119खरोष्ट्रमहीषादीनां गजाश्वरोहणे तथा । नदीजलौघतरणे भेषजे लिपिलेखने 1.120मारणे मोहने स्तम्भे विद्वेषोच्चाटने वशे । प्रेरणे कर्षणे क्षोभे दाने च क्रयविक्र 1.121प्रेताकर्षणविद्वेषशत्रुनिग्रहणेऽपि च । खड्गहस्ते वैरियुद्धे भोगे वा राजदर्शने । 1.122भुक्तमार्गेण मन्दाग्नौ स्त्रीणां वश्यादिकर्मणि । शयनं सूर्यवाहेन कर्तव्यं सर्वदा 1.123क्रूराणि सर्वकर्माणि चराणि विविधानि च । तानि सिद्धयन्ति सूर्येण नात्र कार्या विच 1.124सुषुम्नाकर्त्तव्यकृत्यनिरूपणम्। क्षणं वामे क्षणं दक्षे यदा वहति मारुतः । 10 sans 1.125तस्यां नाड्यां स्थितो वह्निर्ज्वलते कालरूपकः । विषवत्तं विजानीयात्सर्वकार्यविनाश 1.126यदाऽनुक्रममुल्लङ्घ्य यस्य नाडीद्वयं वहेत्। तदा तस्य विजानीयादशुभं नात्र संशयः 1.127क्षणं वामे क्षणं दक्षे विषमं भावमादिशेत्। विपरीतं फलं ज्ञेयं ज्ञातव्यं च वरानने 1.128उभयोरेव सञ्चार विषवन्तं विदुर्बुधाः । न कुर्यात्क्रूरसौम्यानि तत्सर्वं विफलं भवे 1.129जीविते मरणे प्रश्ने लाभालाभे जयाजये । विषमे विपरीते च संस्मरेज्जगदीश्वरम् 1.130ईश्वरे चिन्तिते कार्यं योगाभ्यासादिकर्म च । अन्यतत्र न कर्त्तव्यं जयलाभसुखैषिभिः 1.131सूर्येण वहमानायां सुषुम्नायां मुहुर्मुहुः । शापं दद्याद्वरं दद्यात्सर्वथैव तदन्य 1.132नाडीसङ्क्रमणे काले तत्त्वसङ्गमनेऽपि च । शुभं किञ्चिन्न कर्तव्यं पुण्यदानानि कोटि 1.133विषमस्योदयो यत्र मनसाऽपि चिन्तयेत्। यात्रा हानिकरो तस्य मृत्युः क्लेशो न संशयः 1.134पुरो वामोर्ध्वतश्चन्द्रो दक्षाधः पृष्ठतो रविः । पूर्णा रिक्ताविवेकोऽयं ज्ञातव्यो 1.135ऊर्ध्ववामाग्रतो दूतो ज्ञेयो वामे पथि स्थितः । पृष्ठे दक्षे तथाऽधस्तात्सूर्यवाहाग 1.136अनादिर्विषमः सन्धिर्निराहारो निराकुलः । परे सूक्ष्मे विलीयते सा सन्ध्या सद्भिरुच 1.137न वेदं वेद इत्याहुर्वेदो वेदो न विद्यते । परमात्मा वेद्यते येन स वेदो वेद उच्यते 1.138shivasvarodayaH.pdf 11 शिवस्वरोदयः न सन्ध्या सन्धिरित्याहुः सन्ध्या सन्धिर्निगद् 1.139अथ तत्त्ववर्णनम्। श्रीदेव्युवाच । देव देव महादेव सर्वसंसारतारक । स्थितं त्वदीयहृ 1.140ईश्वर उवाच । स्वरज्ञानरहस्यात्तु न काचिच्चेष्टदेवता । स्वरज्ञानरतो योगी स योगी प 1.141पञ्चतत्त्वाद्भवेत्सृष्टिस्तत्त्वे तत्त्वं प्रलीयते । पञ्चतत्त्वं परं तत्त्वं तत् 1.142तत्त्वानां नामविज्ञेयं सिद्धयोगेन योगिनाम्। भूतानां दुष्टचिह्नानि जानातीह स्वरोत 1.143पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । पञ्चभूतात्मकं विश्वं यो जानाति स पूजितः 1.144सर्वलोकस्थजीवानां न देहो भिन्नतत्त्वकः । भूर्लोकात्सत्यपर्यन्तं नाडीभेदः पृथक् प 1.145वामे वा दक्षिणे वाऽपि उदयाः पञ्च कीर्त्तिताः । अष्टधा तत्त्वविज्ञानं श्रृणु वक्ष 1.146प्रथमे तत्त्वसङ्ख्यानं द्वितीये श्वाससन्धयः । तृतीये स्वरचिह्नानि चतुर्थे स्थानम 1.147पञ्चमे तस्य वर्णाश्च षष्ठे तु प्राण एव च । सप्तमे स्वादसंयुक्ता अष्टमे गतिलक्षणम 1.148एवमष्टविधं प्राणं विषुवन्तं चराचरम्। स्वरात्परतरं देवि नान्यथा त्वम्बुजेक्षणे 1.149निरीक्षितव्यं यत्नेन सदा प्रत्यूषकालतः । कालस्य वञ्चानार्थाय कर्म कुर्वन्ति योगि 1.150अथ षण्मुखीमुद्राकथनम्। 12 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः श्रुत्योरङ्गुष्ठके म 1.151अस्यान्तस्तु पृथिव्यादि तत्त्वज्ञानं भवेत्क्रमात्। पीतश्वेतारुणश्यामैर्बिन्दुभिर 1.152दर्पणेन समालोक्य तत्र श्वासे विनिक्षिपेत्। आकारैस्तु विजानीयात्तत्त्वभेदं विचक्ष 1.153अथ तत्त्वाकारेत्यादिनिर्णयकथनम्। चतुरस्रं चार्धचन्द्रं त्रिकोणं वर्त्तुलं स्मृतम 1.154मध्ये पृथ्वी ह्यघश्चापश्चोर्ध्वं वहति चानलः । तिर्यग्वायुप्रवाहश्च नभो वहति सङ्क 1.155आपः श्वेताः क्षितिः पीता रक्तवर्णो हुताशनः । मारुतो नीलजीमूत आकाशः सर्ववर्णकः 1.156स्कन्धद्वये स्थितो वह्निर्नाभिमूले प्रभञ्जनः । जानुदेशे क्षितिस्तोयं पादान्ते मस 1.157माहेयं मधुरं स्वादे काषायं जलमेव च । तीक्ष्णं तेजस्समीरोऽम्लं आकाशं कटुकं तथा 1.158अष्टङ्गुलं वहेद्वायुरनलश्चतुरङ्गुलम्। द्वादशाङ्गुलमाहेयं वारुणं षोडशाङ्गुलम् 1.159उर्ध्वं मृत्युरधः शान्तिस्तिर्यगुच्चाटनं तथा । मध्ये स्तम्भं विजानीयान्नभः सर्वत 1.160अथ तत्त्वस्वरुपकर्तव्यादिकथनम्। पृथिव्यां स्थिरकर्माणि चरकर्माणि वारुणे । तेजसि 1.161व्योम्नि किञ्चिन्न कर्त्तव्यमभ्यसेद्योगसेवनम्। शून्यता सर्वकार्येषु नात्र कार्या 1.162पृथ्वीजलाभ्यां सिद्धिः स्यान्मृत्युर्वह्नौ क्षयोऽनिले । नभसो निष्फलं सर्वं ज्ञात 1.163shivasvarodayaH.pdf 13 शिवस्वरोदयः चिरलाभः क्षितौ ज्ञेयस्तत्क्षणे तोयतत्त्वतः । 1.164पीतः शनैर्मध्यवाही हनुर्यावद्गुरुध्वनिः । कवोष्णः पार्थिवो वायुः स्थिरकार्यप्रसा 1.165अधोवाही गुरुध्वानः शीघ्रगः शीतलः स्थितः । यः षोडशाङ्गुलो वायुः स आपः शुभकर्मकृत 1.166आवर्तगश्चात्युष्णश्च शोणाभश्चतुरङ्गुलः । उर्ध्ववाहि च यः क्रूरः कर्मकारी स तेजसः 1.167उष्णः शीतः कृष्णवर्णस्तिर्यगान्यष्टकाङ्गुलः । वायुः पवनसंज्ञस्तु चरकर्मप्रसाधकः 1.168यः समीरः समरसः सर्वतत्त्वगुणावहः । आम्बरं तं विजानीयाद्योगिनां योगदायकम् 1.169पीतवर्णं चतुष्कोणं मधुरं मध्यमाश्रितम्। भोगदं पार्थिवं तत्त्वं प्रवाहे द्वादशाङ् 1.170श्वेतमर्धेन्दुसङ्काशं स्वादुकाषायमार्द्रकम्। लाभकृद्वारुणं तत्त्वं प्रवाहे षोडशा 1.171रक्तं त्रिकोणं तीक्ष्णं च उर्ध्वभागप्रवाहकम्। दीप्तं च तैजसं तत्त्वं प्रवाहे चतु 1.172नीलं च वर्तुलाकारं स्वाद्वाम्लं तिर्यगाश्रितम्। चपलं मारुतं तत्त्वं प्रवाहेऽष्टा 1.173वर्णाकारं स्वादवाहेष्वव्यक्तं सर्वगामिनम्। मोक्षदं नभसं तत्त्वं सर्वकार्येषु निष 1.174अथ शुभाशुभतत्त्वविचारः । पृथ्वीजले शुभे तत्त्वे तेजोमिश्रं फलोदयम्। हानिमृत्युकर 1.175आपूर्वपश्चिमे पृथ्वीतेजश्च दक्षिणे तथा । वायुश्चोत्तरदिग्ज्ञेयो मध्ये कोणगतं नभः 1.176चन्द्रे पृथ्वीजले स्यातां सूर्येऽग्निर्वा यदा भवेत्। 14 sanskritdocuments.org शि 1.177लाभः पृथ्वीकृतोऽह्नि स्यान्निशायां लाभकृज्जलम्। वह्नौ मृत्युः क्षयो वायुर्नभःस्थ 1.178जीवितव्ये जये लाभे कृष्यां च धनकर्मणि । मन्त्रार्थे युद्धप्रश्ने च गमनागमने तथा 1.179आयाति वारुणे तत्त्वे शत्रुरस्ति शुभं क्षितौ । प्रयाति वायुतोऽन्यत्र हानिमृत्यू न 1.180अथ प्रश्नविचारः । पृथिव्यां मूलचिन्ता स्याज्जीवनस्य जलवातयोः । तेजसा धातुचिन्ता 1.181पृथिव्यां बहुपादाः स्युर्द्विपदस्तोयवायुतः । तेजस्येव चतुष्पादो नभसा पादवर्जितः 1.182कुजो वह्नी रविः पृथ्वी सौरिरापः प्रकीर्तितः । वायुस्थानास्थितो राहुर्दशरन्ध्रप्र 1.183जलं चन्द्रो बुधः पृथ्वी गुरुर्वातः सितोऽनलः । वामनाड्यां स्थिताः सर्वे सर्वकार्य 1.184पृथ्वी बुधो जलं चेन्दुः शुक्रो वह्नी रविः कुजः । वायू राहुश्शनी व्योम गुरुरेव प् 1.185प्रश्वासप्रश्न आदित्ये यदि राहुर्गतोऽनिले । तदाऽसौ चलितो ज्ञेयः स्थानान्तरमपेक्ष 1.186आयाति वारुणे तत्त्वे तत्रैवास्ति शुभं क्षितौ । प्रवासी पवनेऽन्यत्र मृत्युरेवानले 1.187पार्थिवे मूलविज्ञानं शुभकार्यं जले तथा । आग्नेये धातुविज्ञानं व्योम्नि शून्यं वि 1.188तुष्टिः पुष्टि रतिःक्रीडा जयहर्षौ धराजले । तेजो वाय्वोश्च सुप्ताक्षो ज्वरकम्पः प 1.189गतायुर्मृत्युराकाशे तत्त्वस्थाने प्रकीर्तिता । द्वादशैताः प्रयत्नेन ज्ञातव्या दै 1.190shivasvarodayaH.pdf 15 शिवस्वरोदयः पूर्वायां पश्चिमे याम्यां उत्तरस्यां तथाक्रमम 1.191अथ तत्त्वगुणकथनम्। पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । पञ्चभूतात्मको देहो ज्ञात 1.192अस्थिमांसं त्वचा नाडी रोमञ्चैव तु पञ्चमम्। पृथ्वी पञ्चगुणाः प्रोक्ता ब्रह्मज्ञान 1.193शुक्रशोणितमज्जाश्च मूत्रं लालं च पञ्चमम्। आपः पञ्चगुणाः प्रोक्ता ब्रह्मज्ञानेन भ 1.194क्षुधा तृषा तथा निद्रा कान्तिरालस्यमेव च । तेजः पञ्चगुणं प्रोक्तं ब्रह्मज्ञानेन 1.195धावनं चलनं ग्रन्थिः सङ्कोचनप्रसारणे ॥ वायोः पञ्चगुणाः प्रोक्ता ब्रह्मज्ञानेन भाष 1.196रागद्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहश्च पञ्चमः । नभः पञ्चगुणं प्रोक्तं ब्रह्मज्ञानेन भाषि 1.197पृथ्व्याः पलानि पञ्चाशच्चत्वारिंशत्तथाम्भसः । अग्नेस्त्रिंशत्पुनर्वायो विंशतिर्न 1.198पृथिव्यां चिरकालेन लाभश्चापः क्षणाद्भवेत्। जायते पवने स्वल्पः सिद्धौऽप्यग्नौ विन 1.199पृथ्व्याः पञ्च ह्यपां वेदा गुणास्तेजो द्विवायुतः । नभस्येकगुणश्चैव तत्त्वज्ञानमि 1.200फूत्कारकृत्प्रस्फुटिता विदीर्णा पतिता धरा । ददाति सर्वकार्येषु अवस्थासदृशं फलम् 1.201अथ नक्षत्रतत्त्वकथनम्। धनिष्ठा रोहिणी ज्येष्ठाऽनुराधा श्रवणं तथा । अभिजिदुत्तराष 1.202पूर्वाषाढा तथाश्लेषा मूलमार्द्रा च रेवती । 16 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः 1.203भरणी कृत्तिकापुष्यौ मघा पूर्वा च फल्गुनी । पूर्वाभाद्रपदा स्वाती तेजस्तत्त्वमिति 1.204विषाखोत्तरफाल्गुन्यौ हस्तचित्रे पुनर्वसुः । अश्विनी मृगशीर्षे च वायुतत्त्वमुदाहृ 1.205अथ सिद्धिविचारः । वहन्नाडीस्थितो दूतो यत्पृच्छति शुभाशुभम्। तत्सर्वं सिद्धिमापनो 1.206पूर्णोऽपि निर्गमश्श्वासे सुतत्त्वेऽपि न सिद्धिदः । सूर्यश्चन्द्रोऽथवा नॄणां सङ्ग 1.207तत्त्वे रामो जयं प्राप्तः सुतत्त्वे च धनञ्जयः । कौरवा निहताः सर्वे युद्धे तत्त्व 1.208जन्मान्तरीयसंस्कारात्प्रसादादथवा गुरोः । केषाञ्चिज्जायते तत्त्ववासना विमलात्मना 1.209अथ तत्त्वबीजध्यानवर्णनम्। लं बीजं धरणीं ध्यायेच्चतुरस्रां सुपीतभाम्। सुगन्धां स् 1.210वं बीजं वारुणं ध्यायेत्तत्त्वमर्द्धशशिप्रभम्। क्षुत्तृष्णादिसहिष्णुत्वं जलमध्ये 1.211रं बीजमग्निजं ध्यायेत्त्रिकोणमरुणप्रभम्। बह्वन्नपानभोक्तृत्वमातपाग्निसहिष्णुता 1.212यं बीजं पवनं ध्यायेद्वर्तुलं श्यामलप्रभम्। आकाशगमनाद्यं च पक्षिवद्गमनं तथा 1.213हं बीजं गगनं ध्यायेन्निराकारं बहुप्रभम्। ज्ञानं त्रिकालविषयमैश्वर्यमणिमादिकम् 1.214स्वरज्ञानी नरो यत्र धनं नास्ति ततः परम्। गम्यते तु स्वरज्ञानं ह्यनायासं फलं भवेत 1.215श्री देव्युवाच । shivasvarodayaH.pdf 17 शिवस्वरोदयः देव देव महादेव महाज्ञानं स्व 1.216ईश्वर उवाच । अर्थकालजयप्रश्नशुभाशुभमिति त्रिधा । एतत्त्रिकालविज्ञानं नान्यद्भवति 1.217तत्त्वे शुभाशुभं कार्यं तत्त्वे जयपराजयौ । तत्त्वे सुभिक्षदुर्भिक्षे तत्त्वं त्र 1.218अथ प्राणगतिकथनम्। श्री देव्युवाच । देव देव महादेव सर्वसंसारसागरे । किं नराणां पर 1.219ईश्वर उवाच । प्राण एव परं मित्रं प्राण एव परः सखा । प्राणतुल्यो परो बन्धुर्नास्त 1.220श्रीदेव्युवाच । कथं प्राणस्थितो वायुर्देहः किं प्राणरूपकः । तत्त्वेषु सञ्चरन्प्र 1.221श्रीशिव उवाच । कायानगरमध्यस्थो मारुतो रक्षपालकः । प्रवेशे दशभिः प्रोक्तो निर्गमे 1.222गमने तु चतुर्विशन्नेत्रवेदास्तु धावने । मैथुने पञ्चषष्ठिश्च शयने च शताङ्गुलम् 1.223प्राणस्य तु गतिर्देवि स्वभावाद्द्वादशाङ्गुला । भोजने वमने चैव गतिरष्टादशाङ्गुलम् 1.224एकाङ्गुले कृते न्यूने प्राणे निष्कामता मता । आनन्दस्तु द्वितीये स्यात्कविशक्तिस् 1.225वाचां सिद्धिश्चतुर्थे च दूरदृष्टिस्तु पञ्चमे । षष्ठे त्वाकाशगमनं चण्डवेगश्च सप्त 1.22618 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः अष्टमे सिद्धयश्चैव नवमे निधयो नव । दशमे दशम 1.227द्वादशे हंसचारश्च गङ्गामृतरसं पिबेत्। आनखाग्रं प्राणपूर्णे कस्य भक्ष्यं च भोजनम् 1.228एवं प्राणविधिः प्रोक्तः सर्वकार्यफलप्रदः । ज्ञायते गुरुवाक्येन न विद्याशास्त्रको 1.229प्रातश्चन्द्रो रविः सायं यदि दैवान्न लभ्यते । मध्याह्नमध्यरात्राच्च परतस्तु प्रव 1.230अथ युद्धप्रकरणम्। दूरयुद्धे जयी चन्द्रः समासन्ने दिवाकरः । वहन्नाड्यां गतः पादः 1.231यात्रारम्भे विवाहे च प्रवेशे नगरादिके । शुभकार्याणि सिद्ध्यन्ति चन्द्रचारेषु सर् 1.232अयनतिथिदिनेशैः स्त्रीयतत्त्वे च युक्ते यदि वहति कदाचिद्दैवयोगेन पुंसाम्। स जयति 1.233जीवं रक्ष जीवं रक्ष जीवाङ्के परिधाय च । जीवो जपति यो युद्धे जीवं जयति मेदिनीम् 1.234भूमौ जले च कर्त्तव्यं गमनं शान्तिकर्मसु । वह्नौ वायौ प्रदीप्तेषु खे पुनर्नोभयेष् 1.235जीवेन शस्त्रं बध्नीयाज्जीवेनैव विकाशयेत्। जीवेन प्रक्षिपेच्छस्त्रं युद्धे जयति स 1.236आकृष्य प्राणपवनं समारोहेत वाहनम्। समुत्तरे पदं दद्यात्सर्वकार्याणि साधयेत् 1.237अपूर्णे शत्रुसामग्री पूर्णे वा स्वबलं तथा । कुरुते पूर्णतत्त्वस्थो जयत्येको वसुन 1.238या नाडी वहते चाङ्गे तस्यामेवाधिदेवता । shivasvarodayaH.pdf 19 शिवस्वरोदयः सन्मुख 1.239आदौ तु क्रियते मुद्रा पश्चाद्युद्धं समाचरेत्। सर्पमुद्रा कृता येन तस्य सिद्धिर्न 1.240चन्द्रप्रवाहेऽप्यथ सूर्यवाहे भटाः समायान्ति च योद्धुकामाः । समीरणस्तत्त्वविदां प 1.241यां दिशं वहते वायुर्युद्धं तद्दिशि दापयेत्। जयत्येव न सन्देहः शक्रोऽपि यदि चाग्र 1.242यत्र नाड्यां वहेद्वायुस्तदङ्गे प्राणमेव च । आकृष्य गच्छेत्कर्णान्तं जयत्येव पुरन 1.243प्रतिपक्षप्रहारेभ्यः पूर्णाङ्गे योऽभिरक्षति । न तस्य रिपुभिः शक्तिर्बलिष्ठैरपि ह 1.244अङ्गुष्ठतर्जनीवंशे पादाङ्गुष्ठे तथा ध्वनिः । युद्धकाले च कर्त्तव्यो लक्षयोद्धृजय 1.245निशाकरे रवौ वारे मध्ये यस्य समीरणः । स्थितो रक्षेद्दिगन्तानि जयकाङ्क्षी गतः सदा 1.246श्वासप्रवेशकाले तु दूतो जल्पति वाञ्छितम्। तस्यार्थः सिद्धिमायाति निर्गमे नैव सुन 1.247लाभादीन्यपि कार्याणि पृष्टानि कीर्त्तितानि च । जीवे विशति सिद्ध्यन्ति हानिर्निःस 1.248नरे दक्ष स्वकीया च स्त्रियां वामा प्रशस्यते । कुम्भको युद्धकाले च तिस्रो नाड्यस् 1.249हकारस्य सकारस्य विना भेदं स्वरः कथम्। सोऽहं हंसपदेनैव जीवो जपति सर्वदा 1.250शून्याङ्गं पूरितं कृत्वा जीवाङ्गे गोपयेज्जयम्। जीवाङ्गे घातमाप्नोति शून्याङ्गे र 1.251वामे वा यदि वा दक्षे यदि पृच्छति पृच्छकः । पूर्णे घातो न जायेत शून्ये घातं विनिर 1.25220 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः भूतत्त्वेनोदरे घातः पदस्थानेऽम्बुना भवेत्। 1.253शिरसि व्योमतत्त्वे च ज्ञातव्यो घातनिर्णयः । एवं पञ्चविधो घातः स्वरशास्त्रे प्रका 1.254युद्धकाले यदा चन्द्रः स्थायी जयति निश्चितम्। यदा सूर्यप्रवाहस्तु यायी विजयते सदा 1.255जयमध्ये तु सन्देहो नाडीमध्यं तु लक्षयेत्। सुषुम्नायां गते प्राणे समरे शत्रुसङ्कट 1.256यस्यां नाड्या भवेच्चारस्तां दिशं युधि संश्रयेत्। तदाऽसौ जयमाप्नोति नात्रकार्या व 1.257यदि सङ्ग्रामकाले तु वामनाडी सदा वहेत्। स्थायिनो विजयं विद्याद्रिपुवश्यदयोऽपि च 1.258यदि सङ्ग्रामकाले च सूर्यस्तु व्यावृतो वहेत्। तदा यायिजयं विद्यात्सदेवासुरमानवे 1.259रणे हरति शत्रुस्तं वामायां प्रविशेन्नरः । स्थानं विषुवचारेण जयः सूर्येण धावता 1.260युद्धद्वये कृते प्रश्ने पूर्णस्य प्रथमे जयः । रिक्ते चैव द्वितीयस्तु जयी भवति ना 1.261पूर्णनाडीगतः पृष्ठे शून्याङ्गं च तदाऽग्रतः । शून्यस्थाने कृतः शत्रुर्म्रियते नात 1.262वामाचारे समं नाम यस्य तस्य जयो भवेत्। पृच्छको दक्षिणे भागे विजयी विषमाक्षरः 1.263यदा पृच्छति चन्द्रस्य तदा सन्धानमादिशेत्। पृच्छेद्यदा तु सूर्यस्य तदा जानीहि विग 1.264पार्थिवे च समं युद्धं सिद्धिर्भवति वारुणे । युद्धे हि तेजसो भङ्गो मृत्युर्वायौ न 1.265अथ रुद्धस्वरज्ञानोपायकथनम्। निमित्ततः प्रमादाद्वा यदा न ज्ञायतेऽनिलः । shivasvar 1.266निश्चलां धारणां कृत्वा पुष्पं हस्तान्निपातयेत्। पूर्णाङ्गे पुष्पपतनं शून्यं वा त 1.267तिष्ठन्नुपविशंश्चापि प्राणमाकर्षयन्निजम्। मनोभङ्गमकुर्वाणः सर्वकार्येषु जीवति 1.268न कालो विविधं घोरं न शस्त्रं न च पन्नगाः । न शत्रुव्याधिचौराद्याः शून्यस्थानाशित 1.269जीवेन स्थापयेद्वायुं जीवेनारम्भयेत्पुनः । जीवेन क्रीडते नित्यं द्युते जयति सर्वद 1.270स्वरज्ञानीबलादग्रे निष्फलं कोटिधा भवेत्। इहलोके परत्रापि स्वरज्ञानी बली सदा 1.271दशशतायुतं लक्षं देशाधिपबलं क्वचित्। शतक्रतु सुरेन्द्राणां बलं कोटिगुणं भवेत् 1.272देव्युवाच । परस्परं मनुष्याणां युद्धे प्रोक्तो जयस्त्वया । यमयुद्धे समुत्पन्ने म 1.273ईश्वरोवाच । ध्यायेद्देवं स्थिरो जीवं जुहुयाज्जीव सङ्गमे । इष्टसिद्धिर्भवेत्तस्य 1.274निराकारात्समुत्पन्नं साकारं सकलं जगत्। तत्साकारं निराकारज्ञाने भवति तत्क्षणात् 1.275अथ वशीकरणप्रकरणम्। श्रीदेव्युवाच । नरयुद्धं यमयुद्धं त्वया प्रोक्तं महेश्वर । इद 1.276ईश्वरोवाच । चन्द्रं सूर्येण चाकृष्य स्थापयेज्जीवमण्डले । आजन्मवशगा रामा कथितेयं 1.27722 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः जीवेन गृह्यते जीवो जीवो जीवस्य दीयते । जीवस 1.278रात्र्यन्तयामवेलायां प्रसुप्ते कामिनिजने ॥ ब्रह्मजीवं पिबेद्यस्तु बालाप्राणहरो न 1.279अष्टाक्षरं जपित्वा तु तस्मिन्काले गते सति । तत्क्षणं दीयते चन्द्रो तु मोहमायाति 1.280शयने वा प्रसङ्गे वा युवत्यालिङ्गनेऽपि वा । यः सूर्येण पिबेच्चन्द्रं स भवेन्मकरध् 1.281शिव आलिङ्ग्यते शक्त्या प्रसङ्गे दक्षिणेऽपि वा । तत्क्षणाद्दापयेद्यस्तु मोहयेत्का 1.282सप्त नव त्रयः पञ्च वारान्सङ्गस्तु सूर्यभे । चन्द्रे द्वितुयषट्कृत्वा वश्या भवति 1.283सूर्यचन्द्रौ समाकृष्य सर्पाक्रान्त्याऽधरोष्ठयोः । महापद्मे मुखं स्पृष्ट्वा वारं 1.284आप्राणामिति पद्मस्य यावन्निद्रावशं गता । पश्चाज्जागृति वेलायां चोष्यते गलचक्षुषी 1.285अनेन विधिना कामी वशयेत्सर्वकामिनीः । इदं न वाच्यमस्मिन्नित्याज्ञा परमेश्वरि 1.286अथ गर्भप्रकरणम्। ऋतुकालभवा नारी पञ्चमेऽह्नि यदा भवेत्। सूर्यचन्द्रमसोर्योगे सेवन 1.287शङ्खवल्लीं गवां दुग्धे पृथ्व्यापो वहते यदा । भर्तुरेव वदेद्वाक्यं गर्भं देहि त्र 1.288ऋतुस्नाता पिबेन्नारी ऋतुदानं तु योजयेत्। रूपलावण्यसम्पन्नो नरसिंहः प्रसूयते 1.289सुषुम्ना सूर्यवाहेन ऋतुदानं तु योजयेत्। अङ्गीनः पुमान्यस्तु जायते त्रासविग्रहः 1.290shivasvarodayaH.pdf 23 शिवस्वरोदयः विषमाङ्के दिवारात्रौ विषमाङ्के दिनाधिपः । चन् 1.291ऋत्वारम्भे रविः पुंसां स्त्रीणां च सुधाकरः । उभयोः सङ्गमे प्राप्तो वन्ध्या पुत्र 1.292ऋत्वारम्भे रविः पुंसां शुक्रान्ते च सुधाकरः । अनेन क्रमयोगेन नादत्ते दैवदारुकम् 1.293चन्द्रनाडी यदा प्रश्ने गर्भे कन्या तदा भवेत्। सूर्यो भवेत्तदा पुत्रो द्वयोर्गर्भ 1.294पृथ्व्यां पुत्री जले पुत्रः कन्यका तु प्रभञ्जने । गर्भपातस्तेजसि स्यान्नभस्यपि न 1.295चन्द्रे स्त्री पुरुषः सूर्ये मध्यमार्गे नपुंसकः । गर्भप्रश्ने यदा दूतः पूर्णे पु 1.296शून्ये शून्यं युगे युग्मं गर्भपातश्च सङ्क्रमे । तत्त्ववित्स विजानीयात्कथितं तत्त 1.297गर्भाधानं मारुते स्याच्च दुःखी दिक्षु ख्यातो वारुणे सौख्ययुक्तः । गर्भस्रावः स्व 1.298धनवान्सौख्ययुक्तश्च भोगवानर्थसंस्थितिः । स्यान्नित्यं वारुणे तत्त्वे व्योम्नि गर 1.299माहेन्द्रे सुसुतोत्पत्तिर्वारुणे दुहिता भवेत्। शेषेषु गर्भहानिः स्याज्जातमात्रस् 1.300रविमध्यगतश्चन्द्रश्चन्द्रमध्यगतो रविः । ज्ञातव्यं गुरुतः शीघ्रं न वेदशास्त्रकोटि 1.301अथ संवत्सरफलकथनम्। चैत्रशुक्लप्रतिपदि प्रातस्तत्त्वविभेदतः । पश्येद्विचक्षणो योग 1.302चन्द्रोदयस्य वेलायां वहमानोऽत्र तत्त्वतः । पृथिव्यापस्तथा वायुः सुभिक्षं सर्वसस् 1.303तेजोव्योम्नोर्भयं घोरं दुर्भिक्षं कालतत्त्वतः । 24 sanskritdocuments.org शिवस्वर 1.304मध्यमा भवति क्रूरा दुष्टा सर्वेषु कर्मसु । देशभङ्गमहारोगक्लेषकष्टादिदुःखदा 1.305मेषसङ्क्रान्तिवेलायां स्वरभेदं विचारयेत्। संवत्सरफलं ब्रूयाल्लोकानां तत्त्वचिन्त 1.306पृथिव्यादिकतत्त्वेन दिनमासाब्दजं फलम्। शोभनं च यथा दुष्टं व्योममारुतवह्निभिः 1.307सुभिक्षं राष्ट्रवृद्धिः स्याद्बहुसस्या वसुन्धरा । बहुवृष्टिस्तथा सौख्यं पृथ्वीतत 1.308अतिवृष्टिः सुभिक्षं स्यादारोग्यं सौख्यमेव च । बहुसस्या तथा पृथ्वी अप्तत्त्वं वहे 1.309दुर्भिक्षं राष्ट्रभङ्गः स्यादुत्पत्तिश्च विनश्यति । अल्पादल्पतरा वृष्टिरग्नितत्त 1.310उत्पातोपद्रवाः भीतिरल्पा वृष्टिस्युरीतयः । मेषसङ्क्रान्तिवेलायां वायुतत्त्वं वहे 1.311मेषसङ्क्रान्तिवेलायां व्योमतत्त्वं वहेद्यदि । तत्रापि शून्यता ज्ञेया सस्यादीनां 1.312पूर्णप्रवेशने श्वासे सस्यं तत्त्वेन सिद्ध्यति । सूर्यचन्द्रेऽन्यथाभूते सङ्ग्रहः 1.313विषमे वह्नितत्त्वं स्याज्ज्ञायते केवलं नभः । तत्कुर्याद्वस्तुसङ्ग्राहो द्विमासे 1.314रवौसङ्क्रमते नाडी चन्द्रमन्ते प्रसर्पिता । खानिले वह्नियोगेन रौरवं जगतीतले 1.315अथ रोगप्रकरणम्। महीतत्त्वे स्वरोगश्च जले च जलमातृतः । तेजसी खेटवाटीस्था शाकिनीपि 1.316आदौ शून्यागतो दूतः पश्चात्पूर्णे विशेद्यदि । मूर्च्छितोऽपि ध्रुवं जीवेद्यदर्थ प् 1.317shivasvarodayaH.pdf 25 शिवस्वरोदयः यस्मिन्नङ्गे स्थितो जीवस्तत्रस्थः परिपृच्छति 1.318दक्षिणेन यदा वायुर्दूतो रौद्राक्षरो वदेत्। तदा जीवति जीवोऽसौ चन्द्रे समफलं भवेत् 1.319जीवाकारञ्च वा धृत्वा जीवाकारं विलोक्य च । जीवास्थो जीवितप्रश्ने तस्य स्याज्जीवित 1.320वामाचारे तथा दक्षप्रवेशे यत्र वाहने । तत्रस्थः पृच्छते दूतस्तस्य सिद्धिर्न संशयः 1.321प्रश्ने चाधःस्थितो जीवो नूनं जीवो हि जीवति । ऊर्ध्वचारस्थितो जीवो जीवो याति यमाल 1.322विपरीताक्षरप्रश्ने रिक्तायां पृच्छको यदि । विपर्ययं च विज्ञेयं विषमस्योदये सति 1.323चन्द्रस्थाने स्थितो जीवः सूर्यस्थाने तु पृच्छकः । तदा प्राणवियुक्तोऽसौ यदि वैद्य 1.324पिङ्गलायां स्थितो जीवो वामे दूतस्तु पृच्छति । तदाऽपि म्रियते रोगी यदि त्राता महे 1.325एकस्य भूतस्य विपर्ययेण रोगाभिभूतिर्भवतीह पुंसाम्। तयोर्द्वयोर्बन्धुसुहृद्विपत्ति 1.326अथ कालप्रकरणम्। मासादौ चैव पक्षादौ वत्सरादौ यथाक्रमम्। क्षयकालं परीक्षेत वायुचार 1.327पञ्चभूतात्मकं दीपं शिवस्नेहेन सिञ्चितम्। रक्षयेत्सूर्यवातेन प्राणी जीवः स्थिरो भ 1.328मारुतं बन्धयित्वा तु सूर्यं बन्धयते यदि । अभ्यासाज्जीवते जीवः सूर्यकालेऽपि वञ्चि 1.329गगनात्स्रवते चन्द्र कायपद्मानि सिञ्चयेत्। कर्मयोगसदाभ्यासैरमरः शशिसंश्रयात् 1.33026 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः शशाङ्कं वारयेद्रात्रौ दिवा वार्यो दिवाकरः । 1.331अहोरात्रे यदैकत्र वहते यस्य मारुतः । तदा तस्य भवेन्मृत्युः सम्पूर्णे वत्सरत्रये 1.332अहोरात्रद्वयं यस्य पिङ्गलायां सदा गतिः । तस्य वर्षद्वयं प्रोक्तं जीवितं तत्त्ववे 1.333त्रिरात्रं वहते यस्य वायुरेकपुटे स्थितः । तदा संवत्सरायुस्तं प्रवदन्ति मनीषिणः 1.334रात्रौ चन्द्रो दिवा सूर्यो वहेद्यस्य निरन्तरम्। जानीयात्तस्य वै मृत्युः षण्मासाभ 1.335लक्ष्यं लक्षति लक्षणेन सलिले भानुर्यदा दृश्यते क्षीणो दक्षिणपश्चिमोत्तरपुरः षट्त 1.336दूतः कृष्णकषायकृष्णवसनो दन्तक्षतो मुण्डितस्तैलाभ्यक्तशरीररज्जुकरो दीनश्च पूर्णोत 1.337अकस्मातच्चित्तविकृतिरकस्मात्पुरुषोत्तमः । अकस्मादिन्द्रियोत्पातः सन्निपाताग्रलक् 1.338शरीरं शीतलं यस्य प्रकृतिर्विकृता भवेत्। तदरिष्टं समासेन व्यासतस्तु निबोध मे 1.339दुष्टशब्देषु रमते शुद्धशब्देषु चाप्यति । पश्चात्तापो भवेद्यस्य तस्य मृत्युर्न सं 1.340हुङ्कारः शीतलो यस्य फुत्कारो वह्निसन्निभः । महावैद्यो भवेत्तस्य तस्य मृत्युर्भवे 1.341जिह्वां विष्णुपदं ध्रुवं सुरपदं सन्मातृकामण्डलमेतान्येवमरुन्धतीममृतगुं शुक्रं ध् 1.342अरश्मिबिम्बं सूर्यस्य वह्नेः शीतांशुमालिनः । दृष्ट्वैकादशमासायुर्नरश्चोर्ध्वं न 1.343वाप्यां पुरीषमूत्राणि सुवर्णं रजतं तथा । प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने दशमासान्न जीवति 1.344क्वचित्पश्यति यो दीपं सुवर्णं च कषान्वितम्। विरूपाणि च भूतानि नवमासान्न जीवति 1.345स्थूलाङ्गोऽपि कृशः कृशोऽपि सहसा स्थूलत्वमालभ्यते प्राप्तो वा कनकप्रभां यदि भवेत् 1.346पीडा भवेत्पाणितले च जिह्वामूले तथा स्याद्रुधिरं च कृष्णम्। विद्धं न स (च)ग्लायति 1.347मध्याङ्गुलीनां त्रितयं न वक्रं रोगं विना शुष्यति यस्य कण्ठः । मुहुर्मुहुः प्रश्न 1.348न यस्य स्मरणं किञ्चिद्विद्यते स्तनचर्माणि । सोऽवश्यं पञ्चमे मासे स्कन्धारूढो भवि 1.349यस्य न स्फुरति ज्योतिः पीड्यते नयनद्वयम्। मरणं तस्य निर्दिष्टं चतुर्थे मासे निश् 1.350दन्ताश्च वृषणौ यस्य न किञ्चिदपि पीड्यते । तृतीयं मासमावश्यं कालाज्ञायां भवेन्नरः 1.351अथ छायापुरुषकथनम्। कालो दूरस्थितो वाऽपि येनोपायेन लक्ष्यते । तं वदामि समासेन यथा 1.35228 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः एकान्तं विजनं गत्वा कृत्वाऽऽदित्यं च पृष्ठत 1.353ततश्चाकाशमीक्षेत ह्रीं परब्रह्मणे नमः । अष्टोत्तरशतं जप्त्वा ततः पश्यति शङ्करम् 1.354शुद्धस्फटिकसङ्काशं नानारूपधरं हरम्। षण्मासाभ्यासयोगेन भूचराणां पतिर्भवेत्। वर्षद 1.355त्रिकालज्ञत्वमाप्नोति परमानन्दमेव च । सतताभ्यासयोगेन नास्ति किञ्चित्सुदुर्लभम् 1.356तद्रूपं कृष्णवर्णं यः पश्यति व्योम्नि निर्मले । षण्मासान्मृत्युमाप्नोति स योगी न 1.357पीते व्याधिं भयं रक्ते नीले हानिं च विनिर्दिशेत्। नानावर्णोऽथ चेत्तस्मिन्सिद्धश् 1.358पदे गुल्फे च जठरे विनाशः क्रमशो भवेत्। विनश्यतो यदा बाहू स्वयं तु म्रियते ध्रुवम 1.359वामबाहुस्तथा भार्या नश्यतेति न संशयः । दक्षिणे बन्धुनाशो हि मृत्युं मासं विनिर्द 1.360अशिरो मासमरणं विना जङ्घं दिनाष्टकम्। अष्टाभिः स्कन्धनाशेन छायालोपेन तत्क्षणात् 1.361प्रातः पृष्ठगते रवौ च निमिषाच्छायाङ्गुलीश्चाधरं दृष्ट्वाऽर्धेन मृतिस्त्वनन्तरमहो 1.362अथ आसन्नमृत्युलक्षणनिरूपणम्। एकादिषोडशाहानि यदि भानुर्निरन्तरम्। वहेद्यस्य च वै 1.363सम्पूर्णं वहते सूर्यश्चन्द्रमां नैव दृश्यते । shivasvarodayaH.pdf 29 शिवस्वरोदयः 1.364मूत्रं पुरीषं वायुश्च समकालं प्रवर्तते । तदाऽसौ चलितो ज्ञेयो दशाह्ने म्रियते ध्र 1.365सम्पूर्णं वहते चन्द्रः सूर्यो नैव च दृश्यते । मासेन जायते मृत्युः कालज्ञेनान भाष 1.366अरुन्धतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च । आयुर्हीना न पश्यन्ति चतुर्थं मातृम 1.367अरुन्धती भवेज्जिह्वा ध्रुवो नासाग्रमेव च । भ्रुवौ विष्णुपदं ज्ञेयं तारकं मातृमण् 1.368नव भ्रुवं सप्त घोषं पञ्च तारां त्रिनासिकाम्। जिह्वामेकदिनं प्रोक्तं म्रियते मानव 1.369कोणावक्ष्णोरङ्गुलिभ्यां किञ्चित्पीड्य निरीक्षयेत्। (कोणावक्ष्णोरङ्गुलिभ्यां किञ् 1.370तीर्थस्नानेन दानेन तपसा सुकृतेन च । जपैर्ध्यानेन योगेन जायते कालवञ्चना 1.371शरीरं नाशयन्त्येते दोषा धातुमलास्तथा । समस्तु वायुर्विज्ञेयो बलतेजोविवर्धनः 1.372रक्षणीयस्ततो देहो यतो धर्मादिसाधनम्। अथ योगप्रकरणम्। योगाभ्यासात्वमायान्ति साधुज 1.373येषां हृदि स्फुरति शाश्वतमद्वितीयं तेजस्तमोनिवहनाशकरं रहस्यम्। तेषामखण्डशशिरम्यस 1.374इडा गङ्गेति विज्ञेया पिङ्गला यमुना नदी । मध्ये सरस्वतीं विद्यात्प्रयागादिसमं तथा 1.37530 sanskritdocuments.org शिवस्वरोदयः आदौ साधनमाख्यातं सद्यः प्रत्ययकारकम्। बद्धप 1.376पूरकः कुम्भकश्चैव रेचकश्च तृतीयकः । ज्ञातव्यो योगिभिर्नित्यं देहसंशुद्धिहेतवे 1.377पूरकः कुरुते धृष्टिं धातुसाम्यं तथैव च । कुम्भकः स्तम्भनं कुर्याज्जीवरक्षाविवर्द 1.378रेचको हरते पापं कुर्याद्योगपदं व्रजेत्। पश्चात्सङ्ग्रामवत्तिष्ठेल्लयबन्धं च कारय 1.379कुम्भयेत्सहजं वायुं यथाशक्ति प्रकल्पयेत्। रेचयेच्चन्द्रमार्गेण सूर्येणापूरयेत्सु 1.380चन्द्रं पिबति सूर्यश्च सूर्यं पिबति चन्द्रमाः । अन्योन्यकालभावेन जीवेदाचन्द्रतार 1.381स्वीयाङ्गे वहते नाडी तन्नाडीरोधनं कुरु । मुखबन्धममुञ्चन्वै पवनं जायते युवा 1.382मुखनासाक्षिकर्णान्तानङ्गुलीभिर्निरोधयेत्। तत्त्वोदयमिति ज्ञेयं षण्मुखीकरणं प्रिय 1.383तस्य रूपं गतिः स्वादो मण्डलं लक्षणं त्विदम्। स वेत्ति मानवो लोके संसर्गादपि मार् 1.384निराशो निष्कलो योगी न किञ्चिदपि चिन्तयेत्। वासनामुन्मनां कृत्वा कालं जयति लीलया 1.385विश्वस्य वेदिकाशक्तिर्नेत्राभ्यां परिदृश्यते । तत्रस्थं तु मनो यस्य याममात्रं भव 1.386तस्यायुर्वर्धते नित्यं घटिकात्रयमानतः । शिवेनोक्तं पुरा तन्त्रे सिद्धस्य गुणगह्व 1.387बद्ध्वा पद्मासनं ये गुदगतपवनं सन्निरुद्ध्यामुमुच्चैस्तं तस्यापानरन्ध्रक्रमजितमनि 1.388shivasvarodayaH.pdf 31 शिवस्वरोदयः एतज्जानाति यो योगी एतत्पठति नित्यशः । सर्वदुः 1.389अथ स्वरज्ञानप्रशंसा । स्वरज्ञानं नरे यत्र लक्ष्मीपादतले भवेत्। सर्वत्र च शरीरेऽप 1.390प्रणवः सर्ववेदानां ब्राह्मणो भास्करो यथा । मृत्युलोके तथा पूज्यः स्वरज्ञानी पुमा 1.391नाडीत्रयं विजानाति तत्त्वज्ञानं तथैव च । नैव तेन भवेत्तुल्यं लक्षकोटिरसायनम् 1.392एकाक्षरप्रदातारं नाडीभेदविवेचकम्। पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वाचानृणं भ 1.393स्वरतत्त्वं तथा युद्धं देवि वश्यं स्त्रियस्तथा । गर्भाधानं च रोगश्च कलार्धनैव मु 1.394एवं प्रवर्तितं लोके प्रसिद्धं सिद्धयोगिभिः । चन्द्रार्कग्रहणे जाप्यं पठतां सिद्ध 1.395स्वस्थाने तु समासीनो निद्रां चाहारमल्पकम्। चिन्तयेत्परमात्मानं यो वेद स भविष्यति