Sutra 1.1

અનુવાદ

ચૈતન્યમાત્મા.

અર્થ

આ સૂત્ર ત્રિકા દર્શનનો મૂળ આધારસ્તંભ છે અને તે સીધું જ સત્યનું નિરૂપણ કરે છે. 'ચૈતન્ય' એટલે શુદ્ધ જાગૃતિ, પ્રકાશ કે ચિત્શક્તિ, જે કોઈ વસ્તુનો ગુણધર્મ નથી પરંતુ સ્વયંભૂ અસ્તિત્વ છે. 'આત્મા' શબ્દ અહીં વ્યક્તિગત જીવ કે મર્યાદિત હુંનો બોધ કરાવતો નથી, પરંતુ પરમ સ્વરૂપ, વિશ્વનો સાર અને અંતિમ સત્ય તરીકે શિવને દર્શાવે છે. આમ, આ સૂત્ર જાહેર કરે છે કે બ્રહ્માંડનું મૂળ તત્વ જડ પદાર્થ કે અંધકાર નથી, પરંતુ સ્વપ્રકાશિત ચૈતન્ય છે.

સામાન્ય રીતે આપણે આત્માને શરીર કે મનની અંદર રહેલી કોઈ વસ્તુ તરીકે જોઈએ છીએ, પરંતુ કાશ્મીર શૈવધર્મ અનુસાર ચૈતન્ય જ આત્મા છે. એટલે કે, તમારું સાચું સ્વરૂપ કોઈ ચોક્કસ આકાર કે સીમા ધરાવતું નથી; તે તો અનંત સંભાવનાઓથી ભરપૂર એક જીવંત પ્રકાશપુંજ છે. જેમ સૂર્યનો પ્રકાશ વસ્તુઓને દેખાડે છે પણ પોતે કોઈ વસ્તુ પર આધારિત નથી, તેમ આ ચૈતન્ય વિશ્વને અનુભવવાનું માધ્યમ છે પણ પોતે કોઈનાથી પ્રભાવિત થતું નથી. આ ઓળખાણ મેળવવી એટલે 'શાંભવોપાય' નો પ્રારંભ, જ્યાં સાધકને કોઈ જટિલ ક્રિયા કરવાની નથી, ફક્ત પોતાના સ્વરૂપને ચૈતન્ય તરીકે ઓળખવાનું છે.

ધ્યાન

આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે કોઈ વિચાર, લાગણી કે બાહ્ય ઘટનાનો અનુભવ કરો, ત્યારે એક ક્ષણ માટે રોકાઈને પ્રશ્ન કરો: 'આ અનુભવને જાણનાર કોણ છે?' ઉત્તર શોધવાનો પ્રયાસ કરશો નહીં, ફક્ત તે જાણવાની શક્તિ તરફ ધ્યાન ફેરવો. જે રીતે અરીસો પ્રતિબિંબોથી અલગ રહીને પણ તેને દર્શાવે છે, તેમ તમે તમારા વિચારોથી અલગ રહીને પણ તેમને જોઈ શકો છો તે જ તમારું ચૈતન્ય સ્વરૂપ છે. દરેક શ્વાસ સાથે એ નિશ્ચય દૃઢ કરો કે 'હું મારા વિચારો નથી, હું તે ચૈતન્ય છું જેમાં આ વિચારો આવે-જાય છે.' આ સતત સ્મરણ જ તમને મર્યાદિત અહંકારમાંથી મુક્ત કરી પરમ સ્વતંત્રતા તરફ દોરી જશે.