Sutra 1.10

અનુવાદ

અવિવેક એટલે માયા, અને તે સુષુપ્તિ (ઊંઘ) ની અવસ્થા સમાન છે.

અર્થ

આ સૂત્ર સ્પષ્ટ કરે છે કે માયાનું સ્વરૂપ 'અવિવેક' છે, એટલે કે શિવ (ચૈતન્ય) અને શક્તિ (જગત) વચ્ચેનો ભેદ સમજી ન શકવો અથવા વાસ્તવિક અને અવાસ્તવિક વચ્ચેનો ફરક ન ઓળખી શકવો. જ્યારે ચેતના પોતાની સ્વતંત્ર સ્વભાવને ભૂલીને મર્યાદિત બની જાય છે અને દ્વૈતને સત્ય માની લે છે, ત્યારે તે માયાના આવરણમાં ફસાયેલી હોય છે. આ અજ્ઞાન કોઈ બાહ્ય શક્તિ નથી, પરંતુ ચેતનાનો પોતાનો એક સંકોચિત ભાવ છે જ્યાં તે પોતાની પૂર્ણતાને ઓળખી શકતી નથી.

આ અવસ્થાની સરખામણી સુષુપ્તિ સાથે કરવામાં આવી છે કારણ કે ઊંઘમાં વ્યક્તિને બાહ્ય જગત કે આંતરિક વિચારોનો અનુભવ નથી હોતો; ત્યાં માત્ર ગાઢ અંધકાર અને અજ્ઞાન રહે છે. તેવી જ રીતે, માયાની અવસ્થામાં જીવાત્મા તત્વજ્ઞાનના પ્રકાશથી વંચિત રહે છે. તેને લાગે છે કે તે શરીર કે મન સુધી જ સીમિત છે, જ્યારે વાસ્તવમાં તે અખંડ શિવ છે. આ સુષુપ્તિ સ્વપ્ન કે જાગૃતિ કરતાં પણ વધુ ગહન અજ્ઞાન છે, કારણ કે અહીં તો જાણવાની ઈચ્છા કે શક્તિ પણ સુપ્ત બની જાય છે.

ચિંતન

આજના દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે કોઈ પરિસ્થિતિમાં ગૂંચવાઈ જાઓ અથવા પોતાને મર્યાદિત અને અસહાય અનુભવો, ત્યારે તરત જ એક ક્ષણ માટે થભી જાઓ. પોતાની જાતને પૂછો: "શું હું હાલમાં ચેતન શિવ છું કે પછી અજ્ઞાનની ઊંઘમાં સરી પડ્યો છું?" આ પ્રશ્ન પૂછવાની ક્રિયા જ આંતરિક જાગૃતિનો પ્રથમ સ્પર્શ છે. માયાનું આવરણ ત્યારે જ તૂટે છે જ્યારે આપણે પોતાની અવિવેકી અવસ્થાને ઓળખીને ચેતનપૂર્વક જાગવાનો નિર્ણય કરીએ છીએ.