Sutra 1.10

भाषांतर

अविवेक म्हणजे माया आणि ती सुषुप्तीच्या (गाढ झोपेच्या) अवस्थेत असते.

अर्थ

या सूत्रात शिव मायेचे स्वरूप स्पष्ट करतो. 'अविवेक' म्हणजे भेद न ओळखणे, किंवा वास्तविक 'मी' (शिव/चैतन्य) आणि अनित्य 'हे' (जग/शरीर) यांच्यातील फरक न कळणे. जेव्हा चेतना आपल्या स्वतःच्या प्रकाशमय स्वरूपास विसरते आणि मर्यादित अहंकाराशी तादात्म्य पावते, तेव्हा त्या भ्रमाला 'माया' असे म्हटले जाते. ही माया कोणतीही बाह्य शक्ती नसून, चेतनेचीच एक अशी अवस्था आहे जिथे ती आपल्या विस्ताराला मर्यादित समजते.

हे सूत्र स्पष्ट करते की हा अविवेक किंवा भ्रम 'सौषुप्तम्' म्हणजेच सुषुप्तीच्या अवस्थेत प्रबळ असतो. सुषुप्तीमध्ये बाह्य जगाचा किंवा स्वप्नांचा अनुभव नसतो, तरीही अज्ञानाचा बीजरूप अवशेष तिथे कायम राहतो. जाग्रत आणि स्वप्न अवस्थेत आपण वस्तूंना ओळखतो, पण सुषुप्तीत केवळ अंधार किंवा रिक्तता असते; तरीही 'मी कोण आहे' याचे खरे ज्ञान तिथेही प्रकट होत नाही. जोपर्यंत हा सूक्ष्म अविवेक सुषुप्तीतही कायम आहे, तोपर्यंत मायेचा पगार पूर्णपणे संपलेला नाही असे समजावे. मुक्ती म्हणजे केवळ जाग्रत अवस्थेत चैतन्य राखणे नव्हे, तर सुषुप्तीच्या गाढ अंधारातही आपले शिवत्व जागे ठेवणे होय.

चिंतन

आज दिवसभरात जेव्हा तुम्हाला थकवा येईल किंवा मन एकाग्र होणार नाही, तेव्हा जाणीवपूर्वक थोडा वेळ शांत बसा आणि स्वतःला विचारा: "माझ्या गाढ झोपेत किंवा निरुत्तर क्षणांतही 'मी' कोण आहे?" फक्त जाग्रत अवस्थेतच नव्हे, तर जेव्हा काहीही घडत नाही, विचार येत नाहीत, तेव्हाही जो प्रकाश तेजस्वी आहे, तोच तुमचे खरे रूप आहे. दिवसातील एखाद्या क्षणी डोळे मिटून त्या 'रिक्ततेकडे' पाहा आणि ओळखा की ती रिकामीपण नसून, सर्व काही सामावून घेणारे चैतन्य आहे.