Sutra 1.11

અનુવાદ

ત્રણેયનો ભોક્તા (અનુભવ કરનાર) વીરેશ છે.

અર્થ

આ સૂત્ર શાંભવ ઉપાયના માર્ગ પર ચાલનાર સાધકની સિદ્ધ અવસ્થાનું વર્ણન કરે છે. અહીં 'ત્રિતય' એટલે જ્ઞાતા (જાણનાર), જ્ઞેય (જેને જાણવાનું છે) અને જ્ઞાન (જાણવાની પ્રક્રિયા) – એમ ત્રણનો સમૂહ. સામાન્ય મનુષ્ય આ ત્રણને અલગ અલગ માનીને દ્વૈતમાં જીવે છે, પરંતુ જેણે શિવતત્વનો સાક્ષાત્કાર કર્યો છે તે 'વીરેશ' બને છે. વીરેશ એટલે વીરોના ઈશ્વર અથવા પરમ શૂરવીર, જેણે મર્યાદિત અહંકારને જીતી લીધો છે અને જેના માટે આ ત્રણેય તત્વો એક જ ચૈતન્યના સ્પંદનરૂપે પ્રગટ થાય છે.

જ્યારે સાધક આ અવસ્થામાં પહોંચે છે, ત્યારે તે બહારની દુનિયા કે અંદરના વિચારોથી અલગ રહેતો નથી, પણ તે સમગ્ર વિશ્વનો એકમાત્ર ભોક્તા બને છે. આ 'ભોક્તા' હોવું એ ભોગ વિષયી વ્યક્તિની જેમ સુખ-દુઃખમાં ફસાવું નથી, પરંતુ સમગ્ર અસ્તિત્વને પોતાના જ સ્વરૂપ તરીકે સ્વીકારવું છે. વીરેશ જાણે છે કે દ્રષ્ટા, દર્શન અને દૃશ્ય બધું જ શિવનું જ રમત છે, તેથી તે કોઈપણ બંધન વિના સર્વનો આનંદ માણે છે. આ અખંડ ચૈતન્યની અવસ્થા છે જ્યાં કોઈ ભેદ રહેતો નથી અને સાધક સર્વશક્તિમાન સ્વામી તરીકે વિરાજમાન થાય છે.

ચિંતન

આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે કોઈ વસ્તુને જુઓ, સાંભળો અથવા વિચારો, ત્યારે ક્ષણભર માટે અટકીને જોવું કે 'હું જોઉં છું', 'આ વસ્તુ છે' અને 'જોવાની ક્રિયા થઈ રહી છે' – એમ ત્રણ અલગ અલગ લાગે છે કે એક જ ચૈતન્યમાં ભળી ગયા છે? જ્યારે ગુસ્સો આવે કે આનંદ થાય, ત્યારે એમ વિચારવાનો પ્રયાસ કરો કે આ લાગણી મારાથી અલગ કોઈ બહારની વસ્તુ નથી, પણ મારા જ વિશાળ ચૈતન્યનો એક ભાગ છે જે હું જ અનુભવી રહ્યો છું. પોતાને એક સીમિત શરીર કે મન ન માની, પણ આ સમગ્ર અનુભવને ચલાવનાર અને માણનાર એકમાત્ર 'વીરેશ' તરીકે ઓળખવાનો અભ્યાસ કરો.