Sutra 1.11

भाषांतर

त्रितय भोक्ता वीरेशः

अर्थ

या सूत्राचा शाब्दिक अर्थ असा की, 'तीन तत्त्वांचा उपभोक्ता किंवा अनुभव करणारा म्हणजे वीरेश होय.' येथे 'त्रितय' म्हणजे ज्ञाता (जाणणारा), ज्ञेय (जे ज्ञात होते) आणि ज्ञान (जाणण्याची प्रक्रिया) असे तीन घटक होत. सामान्य मनुष्याच्या अवस्थेत हे तीन घटक वेगळे वाटतात, परंतु जो साधक शंभोपायामध्ये स्थिर झाला आहे, त्याच्यासाठी हे तिन्ही घटक एकाच चैतन्याची अभिव्यक्ती असतात. तो या भेदातीत एकत्वाचा साक्षी असतो.

'वीरेश' हा शब्द येथे अत्यंत महत्त्वाचा आहे. 'वीर' म्हणजे तो योद्धा जो भेदाच्या अंधारातून मुक्त होऊन अद्वैताच्या प्रकाशात उभा राहतो आणि 'ईश' म्हणजे स्वामी. जो साधक बाह्य जगाशी झुंज देत नाही, तर ज्ञाता, ज्ञेय आणि ज्ञान या तिन्ही अवस्थांचा एकाच शिवतत्त्वाचा खेळ म्हणून स्वीकार करतो, तोच खरा वीरेश आहे. त्याच्या दृष्टीने सृष्टी ही शक्तीची लीला आहे आणि तो स्वतः त्या लीलेचा रसिक आणि स्वामी आहे.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हा तुम्ही कोणतीही गोष्ट पाहता किंवा अनुभवता, तेव्हा क्षणभर थांबा आणि स्वतःला विचारा की, 'हे पाहणारा कोण?', 'जे दिसत आहे ते काय?' आणि 'ही पाहण्याची क्रिया कशी घडत आहे?'. या तीन गोष्टी वेगळ्या आहेत का, की या सर्वांच्या मागे एकच चेतना प्रवाहित होत आहे? जेव्हा तुम्ही हे तिन्ही घटक एकाच अखंड चैतन्याचा भाग म्हणून पाहाल, तेव्हा तुम्ही त्या क्षणी 'वीरेश' बनाल. ही भावना मनात ठेवून दिवसभराच्या व्यवहारात सहभागी व्हा.