Sutra 1.15

અનુવાદ

હૃદય અને ચિત્તના સંઘર્ષ અથવા સંપૂર્ણ મિલનથી, દ્રશ્યમાન જગતનું સ્વપ્નવત્ દર્શન થાય છે.

અર્થ

આ સૂત્ર શાંભવોપાયના માર્ગ પર એક ગહન પડાવ દર્શાવે છે, જ્યાં સાધક 'હૃદય' એટલે કે શુદ્ધ ચૈતન્ય કે સ્પંદન અને 'ચિત્ત' એટલે કે મન કે વિચારોના પ્રવાહ વચ્ચેના સંબંધને સમજે છે. અહીં 'સંઘટ્ટાત્' શબ્દનો અર્થ માત્ર ટકરાવ નહીં, પરંતુ એકીકરણ કે તીવ્ર સંયોગ એવો થાય છે. જ્યારે મન (ચિત્ત) પોતાની સીમાઓમાં અટવાઈ રહેવાને બદલે હૃદયના અખંડ ચૈતન્ય સાથે પૂર્ણપણે એકરૂપ થઈ જાય છે, ત્યારે બાહ્ય જગતનું સ્વરૂપ બદલાઈ જાય છે.

આ એકીકરણની દશામાં, સાધકને પ્રતીતિ થાય છે કે આપણી આસપાસનું ઘનિષ્ઠ અને વાસ્તવિક લાગતું જગત વાસ્તવમાં સ્વપ્ન સમાન છે. જેમ સ્વપ્નમાં જોવા મળતી વસ્તુઓ મનની જ સૃષ્ટિ હોય છે અને જાગવા પર તે અસ્તિત્વ રહિત બને છે, તેમ આ સૂત્ર જણાવે છે કે જ્યારે ચિત્ત હૃદયરૂપી શિવમાં લીન થાય છે, ત્યારે બાહ્ય વિશ્વની ઘનતા ઓગળી જાય છે. દ્રશ્યમાન જગત હવે ભ્રમણા નથી રહેતું, પરંતુ શિવની ચૈતન્ય-શક્તિનું એક વિલાસ અથવા સ્વપ્ન તરીકે પ્રકાશે છે, જેમાં ભેદભાવનો અભાવ રહે છે.

ધ્યાન

આજના દિવસ દરમિયાન, જ્યારે પણ કોઈ વસ્તુ તમને અત્યંત ઘનિષ્ઠ, ભારે અથવા સમસ્યારૂપ લાગે, ત્યારે એક ક્ષણ માટે અટકી જાઓ. તમારા શ્વાસ સાથે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને મનને છાતીના મધ્યભાગમાં, હૃદયના સ્થાને લઈ જાઓ. મનના વિચારો અને હૃદયની શાંતિ વચ્ચેના અંતરને ઓગાળવાનો પ્રયત્ન કરો. આ સ્થિતિમાંથી બાહ્ય દ્રશ્ય તરફ જુઓ અને મનમાં મૃદુતાથી પુનરાવર્તન કરો કે 'આ દ્રશ્ય મારા ચૈતન્યનું સ્વપ્ન છે'. આ દ્રષ્ટિ કોઈ નકારાત્મકતા નથી, પરંતુ વસ્તુઓ પ્રત્યેના આકર્ષણ અને ભયને હળવા કરીને, તેમની પાછળ રહેલા એકમેવ ચૈતન્યને પ્રત્યક્ષ કરવાનું સાધન છે.