Sutra 1.15

भाषांतर

हृदय आणि चित्त यांच्या संघट्टाने (एकत्रीकरणाने किंवा संयोगाने) दृश्य वस्तूंचे स्वप्न दर्शन होते.

अर्थ

कश्मीर शैव तत्त्वज्ञानात 'हृदय' म्हणजे केवळ भावनिक केंद्र नसून ते शुद्ध चेतनेचे, किंवा शिवाचे मूळ स्थान आहे. तर 'चित्त' म्हणजे मनाची ती पातळी जिथे विचार, संस्कार आणि वैयक्तिक अनुभव साठलेले असतात. सामान्य अवस्थेत हे दोन वेगळे वाटतात; आपण आपल्या खऱ्या स्वरूपापासून (हृदय) वेगळे झाल्याचा भाव करतो आणि मनाच्या वळवळीत (चित्त) अडकतो. जेव्हा साधकाने या दोहोंमध्ये संघट्ट घडवून आणतो, म्हणजेच मनाला हृदयाशी, किंवा व्यक्तीगत चेतनेला सार्वत्रिक चेतनेशी एकरूप करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा एक विशिष्ट अवस्था निर्माण होते.

या एकरूपतेमुळे बाह्य जगाचे ठोस वास्तव विरळ होऊ लागते आणि 'दृश्य स्वाप दर्शनम्' घडते. याचा अर्थ असा की, बाह्य विश्व आता एखाद्या स्वप्नासारखे भासू लागते. हे स्वप्न पाहणे म्हणजे मोह किंवा भ्रम नव्हे, तर एक उच्च जाणीव आहे. ज्याप्रमाणे आपण स्वप्नात पाहिलेल्या वस्तू वास्तविक नसल्याचे जागे झाल्यावर कळते, त्याप्रमाणे या अवस्थेत साधकाला जागृत अवस्थेतल्या जगाचीही तात्कालिकता आणि मायेची रचना स्पष्ट दिसू लागते. वस्तूंचे अस्तित्व नाकारले जात नाही, पण त्यांच्यावरचे 'वास्तविक' असे लेबल निघून जाते आणि सर्व काही चेतनेचाच एक खेळ म्हणून दिसू लागते.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हा एखादी गोष्ट तुम्हाला अत्यंत वास्तविक, घनदाट किंवा समस्यापूर्ण वाटेल, तेव्हा क्षणभर थांबा. डोळे मिटा आणि श्वासावर लक्ष केंद्रित करत मनाला छातीच्या मध्यभागी (हृदय प्रदेशात) आणा. स्वतःला आठवण करून द्या की, "हे जग आणि ही परिस्थिती माझ्या चेतनेतूनच प्रकट झाली आहे, जसे स्वप्न माझ्या मनातून प्रकट होते." बाह्य वस्तूशी झगडण्याऐवजी, त्या वस्तूला आपल्या हृदयाच्या चेतनेत विलीन करण्याचा प्रयत्न करा. जेव्हा तुम्ही पाहणारा आणि पाहिलेले यांच्यातील दरी कमी करता, तेव्हा त्या परिस्थितीचे स्वरूप बदलेल आणि ती एखाद्या चित्रपटाच्या पडद्यावरील दृश्यासारखी किंवा स्वप्नासारखी हलकी वाटू लागेल. हा अनुभव घेण्याचा प्रयत्न करा की जग बाहेर नाही, तर तुमच्या हृदयातच खेळत आहे.