Sutra 1.17
અનુવાદ
વિતર્ક એ આત્મજ્ઞાન છે.
અર્થ
આ સૂત્ર શાંભવોપાયના માર્ગ પર ચાલનાર સાધક માટે એક ગહન સત્ય ઉઘાડે છે. સામાન્ય રીતે 'વિતર્ક' એટલે તર્ક, વિચાર અથવા બૌદ્ધિક મંથન, જે દ્વૈતભાવમાંથી ઉદ્ભવે છે અને વિષય-વસ્તુનું વિશ્લેષણ કરે છે. પરંતુ અહીં શિવ જણાવે છે કે જ્યારે ચિત્ત શુદ્ધ થાય છે અને વિચારની પ્રક્રિયા સ્વયં પ્રકાશમય બને છે, ત્યારે તે વિચાર હવે બહારની વસ્તુ તરફ દોડતો નથી, પણ પોતાના જ સ્વરૂપમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ અવસ્થામાં વિચાર કરનાર, વિચાર અને વિચારનો વિષય – એ ત્રણેયનો ભેદ મિટી જાય છે.
ત્રિકા દર્શન મુજબ, જ્ઞાન કોઈ બાહ્ય માહિતીનું સંગ્રહણ નથી, પણ પોતાના સ્વરૂપનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ છે. જ્યારે વિતર્ક એટલે કે વિચારધારા પોતાના મૂળ સ્રોત, એટલે કે શિવત્વ સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે, ત્યારે દરેક વિચાર આત્મજ્ઞાનનો સાક્ષાત્કાર બની રહે છે. આ બૌદ્ધિક તર્ક નથી, પણ ચૈતન્યનો સ્વયંપ્રકાશ છે કે જ્યાં વિચાર ઉદય પામે તે ક્ષણે જ સાધક જાણે છે કે 'હું શિવ છું'. વિચારની ગતિ જ ઈશ્વરીય શક્તિની લીલા બની રહે છે.
ધ્યાન
આજે જ્યારે પણ તમારા મનમાં કોઈ વિચાર આવે, ત્યારે તે વિચારના વિષય પર ધ્યાન આપવાને બદલે, તે વિચાર ક્યાંથી ઉદય પામ્યો છે અને ક્યાં વિલીન થાય છે તે જોવાનો પ્રયાસ કરો. વિચારને રોકવાનો પ્રયત્ન કરશો નહીં, પણ એ જોશો કે જે ચૈતન્યમાં આ વિચાર પ્રગટ થાય છે, તે ચૈતન્ય જ તમારું સાચું સ્વરૂપ છે. દરેક વિચારને 'હું શિવ છું'ના સ્પંદન તરીકે અનુભવો, જ્યાં વિચાર કરનાર અને વિચાર એક જ છે.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.