Sutra 1.21

અનુવાદ

શુદ્ધ વિદ્યાના ઉદય થવાથી ચકેશત્વની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

અર્થ

આ સૂત્ર પ્રથમ ઉન્મેષના હૃદયસ્પર્શી સત્યને ઉઘાડે છે, જ્યાં 'શુદ્ધ વિદ્યા' એટલે કે અખંડ અને નિર્મળ જ્ઞાનનો પ્રકાશ ફૂટે છે. સામાન્ય અવસ્થામાં આપણું જ્ઞાન દ્વૈતથી કલંકિત હોય છે, જ્યાં જાણનાર, જાણવાની પ્રક્રિયા અને જાણવાનો વિષય અલગ અલગ લાગે છે. પરંતુ જ્યારે આ ભેદ વિલીન થઈ જાય અને માત્ર શિવનું સ્વપ્રકાશમય સ્વરૂપ જ શેષ રહે, ત્યારે તે 'શુદ્ધ વિદ્યા' કહેવાય છે. આ કોઈ બાહ્ય માહિતીનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ પોતાના જ સ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર છે.

આ શુદ્ધ જ્ઞાનના ઉદય સાથે જ 'ચકેશત્વ'ની સિદ્ધિ સ્વાભાવિક રીતે પ્રગટ થાય છે. 'ચક' એટલે વિશ્વરૂપી ચક્ર અને 'ઈશ' એટલે તેના સ્વામી. અહીં સાધકને એવું બાહ્ય ઐશ્વર્ય કે ચમત્કારિક શક્તિઓ પ્રાપ્ત થતી નથી, પરંતુ તેને એ અનુભૂતિ થાય છે કે સમગ્ર વિશ્વ તેના પોતાના ચૈતન્યનું જ વિસ્તરણ છે. જેમ પોતાના શરીરના અંગો પર પોતાનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ હોય છે, તેમ જ આ અવસ્થામાં સમગ્ર સૃષ્ટિ પોતાની ઈચ્છાશક્તિ અનુસાર સ્ફુરે છે. વિશ્વ હવે પરકીય લાગતું નથી, પણ પોતાનું જ રૂપાંતર બની જાય છે.

આ સિદ્ધિ કોઈ મેળવવાની વસ્તુ નથી, કારણ કે તે પહેલેથી જ તમારામાં વિદ્યમાન છે; ફક્ત અજ્ઞાનનો પડદો હટતા તે પ્રગટ થાય છે. જ્યાં સુધી 'હું' અને 'જગત' વચ્ચેની દીવાલ ઊભી છે, ત્યાં સુધી માણસ સીમિત જીવ છે. જે ક્ષણે શુદ્ધ વિદ્યાનો ઉદય થાય છે, તે ક્ષણે જીવ ચકેશ બની જાય છે, એટલે કે વિશ્વચક્રનો સ્વામી બની જાય છે. આ શાંભવોપાયનો પરમ લક્ષ્ય છે, જ્યાં પ્રયત્ન વિના જ સહજ સ્થિતિમાં ઈશ્વરત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.

ચિંતન

આજના દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ કોઈ બાહ્ય ઘટના કે પરિસ્થિતિ તમારા મનને વિચલિત કરે અથવા તમને પરકીય લાગે, ત્યારે તરત જ એક ક્ષણ માટે અટકી જાઓ. આંખો મીંચીને એવું ઊંડાણપૂર્વક અનુભવો કે જે પરિસ્થિતિ કે વ્યક્તિ તમારી સામે છે, તે તમારા પોતાના ચૈતન્યમાંથી જ ઊભી થઈ છે, જેમ સપનું સ્વપ્નદ્રષ્ટામાંથી ઊભું થાય છે. પોતાને નિરીક્ષક તરીકે નહીં, પરંતુ તે દૃશ્યના સ્રોત તરીકે ઓળખો. આ ચિંતન દ્વારા 'હું અને તે'નો ભેદ ઓગાળવાનો પ્રયાસ કરો અને અનુભવો કે આ સમગ્ર વિશ્વ તમારી જ ઈચ્છાશક્તિનું નૃત્ય છે.