Sutra 1.3

અનુવાદ

યોનિવર્ગઃ કલા શરીરમ્. (અક્ષરોનો સમૂહ એ કલાઓ છે અને તે શરીર છે.)

અર્થ

આ સૂત્ર શાંભવોપાયના માર્ગ પર ચાલનાર સાધક માટે ગહન દર્શન ઉઘાડે છે. અહીં 'યોનિવર્ગ' એટલે વર્ણમાલાના અક્ષરો અથવા ધ્વનિઓનો સમૂહ, જે બ્રહ્માંડની સર્જનાત્મક ઊર્જાના પ્રાથમિક સ્પંદનો છે. શિવતત્વમાંથી પ્રગટતી આ ધ્વનિ-ઊર્જા જ વિવિધ 'કલાઓ' અથવા કળાઓ તરીકે વ્યક્ત થાય છે, જે જગતની રચના કરે છે. આ કલાઓ જ સઘળું 'શરીર' બની જાય છે; એટલે કે, આપણું ભૌતિક શરીર અને સમગ્ર વિશ્વ બીજું કશું નથી, પરંતુ દિવ્ય ચૈતન્યના સ્પંદનોનું જ ઘનીભૂત સ્વરૂપ છે.

ત્રિકા દર્શન મુજબ, શિવની સ્વતંત્ર શક્તિ જ જ્યારે સંકોચ પામે છે ત્યારે તે અક્ષરો અને કલાઓના રૂપમાં દેખાય છે. સામાન્ય દૃષ્ટિએ આપણે શરીરને માંસ-લોહીનું બનેલું મર્યાદિત પદાર્થ માનીએ છીએ, પરંતુ આ સૂત્ર આપણને યાદ અપાવે છે કે આ શરીર વાસ્તવમાં ચૈતન્યની જ એક કળા છે. જ્યાં સુધી આપણે અક્ષરો અને શબ્દોને શિવથી અલગ માનીએ છીએ ત્યાં સુધી દ્વૈત રહે છે, પણ જ્યારે એ સમજાય કે આ સમગ્ર વર્ણમાલા અને તેમાંથી સર્જાયેલું શરીર સાક્ષાત્ શિવની શક્તિ છે, ત્યારે સીમિત શરીરની ભાવના તૂટી જાય છે અને સર્વત્ર દિવ્યતાનો અનુભવ થાય છે.

ચિંતન

આજના દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે કોઈ શબ્દ બોલો, કોઈ લખાણ વાંચો અથવા પોતાના શરીરની હિલચાલ અનુભવો, ત્યારે એક ક્ષણ માટે રુકીને વિચારો કે આ બધું માત્ર જડ પદાર્થ નથી. કલ્પના કરો કે તમારા શ્વાસ સાથે આવતા-જતા દરેક ધ્વનિ અને તમારા શરીરનું દરેક સ્પંદન સાક્ષાત્ શિવચૈતન્યની કળા છે. જ્યારે તમે કોઈ શબ્દ ઉચ્ચારો, ત્યારે એવું ન માનો કે 'હું' બોલી રહ્યો છું, પણ એ અનુભવો કે ચૈતન્યનો પ્રવાહ જ અક્ષરોના રૂપમાં પ્રગટ થઈ રહ્યો છે. આ દૃષ્ટિ સાથે સાદામાં સાદી ક્રિયા પણ પૂજા બની જશે, કારણ કે હવે તમે જાણો છો કે બોલનાર, બોલાતો શબ્દ અને શરીર – ત્રણેય એક જ દિવ્ય શક્તિના વિભિન્ન રૂપો છે.