Sutra 1.4

અનુવાદ

જ્ઞાનનું આધારસ્થાન માતૃકા છે.

અર્થ

આ સૂત્ર ગહન તથ્યને ઉજાગર કરે છે કે આપણું સામાન્ય બૌદ્ધિક જ્ઞાન કે સમજદારી કોઈ અમૂર્ત કે હવામાં તરતી ઘટના નથી, પરંતુ તે 'માતૃકા' પર આધારિત છે. અહીં માતૃકા એટલે વર્ણમાળાના અક્ષરો, શબ્દો અને ભાષાની રચના કરનારી શક્તિ. કાશ્મીર શૈવિઝમ મુજબ, વિશ્વનું સર્જન શબ્દતત્વ (નાદ) થી થયું છે અને આપણી બધી વિચારસરણી, વિભાવનાઓ અને જ્ઞાનની રચના અક્ષરોના સંયોજનથી થાય છે. જ્યાં સુધી ચિત્ત શબ્દો અને નામ-રૂપની સીમામાં બંધાયેલું છે, ત્યાં સુધીનું જ્ઞાન માતૃકાના આધારે ચાલે છે.

પરંતુ આ સૂત્રનો ગૂઢ અર્થ એ પણ સૂચવે છે કે જે શક્તિ શબ્દોને જન્મ આપે છે તે જ શક્તિ જ્ઞાનનો પણ આધાર છે. માતૃકા ફક્ત વ્યાકરણનો નિયમ નથી, પરંતુ તે શિવની સ્વતંત્ર ઇચ્છાશક્તિ (ઇચ્છા શક્તિ) નું પ્રથમ સ્ફુરણ છે જે અવ્યક્તમાંથી વ્યક્ત તરફ ગતિ કરે છે. જ્યારે સાધક એ સમજી જાય કે તેનું જ્ઞાન શબ્દોની રમત પર ટકેલું છે, ત્યારે તે શબ્દોની પાર જઈને તે મૂળ ચૈતન્ય સુધી પહોંચી શકે છે જેણે આ શબ્દોને પ્રગટ કર્યા છે. માતૃકા એ સીડી પણ છે અને બંધન પણ; તેના દ્વારા જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે અને તેના અતિક્રમણ દ્વારા પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

ચિંતન

આજના દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે કોઈ વિચાર કરો અથવા કોઈ વસ્તુનું નામ લો, ત્યારે ક્ષણભર અટકીને એ જોવાનો પ્રયાસ કરો કે તે વિચાર કયા શબ્દો કે અક્ષરોમાં ગૂંથાયેલો છે. ફક્ત અર્થ પર ધ્યાન આપવાને બદલે, તે શબ્દોની પાછળ રહેલા મૌન અને ચૈતન્યને અનુભવવાનો પ્રયત્ન કરો. જ્યારે તમે બોલો અથવા વિચારો, ત્યારે એ યાદ રાખો કે આ શબ્દો તમારા પોતાના ચૈતન્યમાંથી જ ઊગી રહ્યા છે; શબ્દોને તમારા પર હાવી થવા દેવાને બદલે, તમે એ જાગૃત ચેતના બનો જે શબ્દોને ધારણ કરે છે. આ અભ્યાસ તમને ભાષાના બંધનમાંથી મુક્તિ તરફ લઈ જશે અને જ્ઞાનના સાચા આધારસ્થાનનો અનુભવ કરાવશે.