Sutra 1.5

भाषांतर

उद्यमो भैरवः. (जागृती किंवा वर उठणे हाच भैरव आहे.)

अर्थ

या सूत्रात 'उद्यम' म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाल नसून, चैतन्याची ती सर्वोच्च स्पंदने किंवा अंतर्मुख जागृती होय, ज्याद्वारे मर्यादित जीवभाव ओलांडून अनंत शिवात्म्याकडे वर उठले जाते. 'भैरव' हा शिवाचा तो स्वरूप आहे जो सर्व भय हरण करतो आणि जो विश्वाच्या सृष्टी, स्थिती आणि लयाचे मूळ स्रोत आहे. येथे सांगितले जाते की, जेव्हा साधक आपल्या सामान्य जाणीवेतून वर उठून त्या परम चैतन्याशी एकरूप होतो, तेव्हा तीच क्रिया आणि तीच अवस्था भैरव असते.

शंभोपाय या मार्गात बाह्य उपासना किंवा जटिल ध्यानाची गरज नसते, तर केवळ चित्ताची ती क्षणिक परंतु तीव्र 'उद्यम' अवस्था महत्त्वाची आहे. ही अवस्था म्हणजे विचारांच्या ओघातून बाहेर पडून शुद्ध अस्तित्वाकडे वळणे. जेव्हा मनाची वृत्ती खालच्या स्तरावरून (पशुभाव) वरच्या स्तराकडे (शिवभाव) झेप घेते, तेव्हा त्या झेपेमध्येच ईश्वराचे सामर्थ्य सामावलेले असते. भैरव वेगळा कोणी नाही, तर आपल्या चैतन्याच्या या स्वाभाविक उन्नयनाचेच नाव भैरव आहे.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हा तुम्हाला राग, भीती किंवा गोंधळ यांसारख्या भावनांनी ग्रासले, तेव्हा क्षणभर थांबा आणि जाणीवपूर्वक आपल्या लक्ष्याला वरच्या दिशेने नेण्याचा प्रयत्न करा. डोळे मिटून श्वासावर लक्ष केंद्रित करत, "मी हा संकुचित देह किंवा मी मर्यादित मन नाही, मी ते अनंत चैतन्य आहे," असा एक ठाम निश्चय मनात करा. या क्षणिक पण तीव्र जाणीवेच्या झेपेमध्येच (उद्यम) तुम्ही भैरवाचे स्वरूप अनुभवाल. ही छोटीशी आंतरिक हालचाल तुमच्या दैनंदिन जीवनातील भीतीला संपवून तुम्हाला स्थिरता देईल.