Sutra 1.7

ભાષાંતર

જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ એમ ત્રણ અવસ્થાઓના ભેદમાં ચતુર્થ (તુર્ય) નો આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે.

અર્થ

આ સૂત્ર શાંભવોપાયનો સાર દર્શાવે છે, જે સીધું ચૈતન્યમાં સ્થિત થવાનો માર્ગ છે. સામાન્ય રીતે મનુષ્ય જાગ્રત, સ્વપ્ન અને ઊંઘ એમ ત્રણ અવસ્થાઓને એકબીજાથી અલગ અને વિરોધાભાસી માને છે. પરંતુ જ્યારે સાધક આ ત્રણેય અવસ્થાઓના ભેદ કે અંતરને ઓળંગીને તેમની પાછળ રહેલા અખંડ સાક્ષીભાવને જોઈ લે છે, ત્યારે તુર્યાવસ્થાનો અનુભવ થાય છે. તુર્ય એ ચોથી કોઈ અલગ અવસ્થા નથી, પરંતુ તે ત્રણેય અવસ્થાઓમાં વ્યાપ્ત રહેલું નિરંતર ચૈતન્ય છે.

જ્યારે આ ત્રણ અવસ્થાઓ વચ્ચેનો ભેદ મિટી જાય છે, ત્યારે ચૈતન્યનો સ્વરૂપાનંદ સહજ રીતે પ્રગટ થાય છે. આ 'ભોગ' એટલે ઇન્દ્રિયો દ્વારા મળતો સામાન્ય આનંદ નથી, પરંતુ શિવસ્વરૂપની પૂર્ણતાનો અનુભવ છે. જે વ્યક્તિ જાગૃત અવસ્થામાં પણ સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિના તત્વને જોઈ શકે છે અને ત્રણેયને એકસૂત્રે પરોવતું ચૈતન્ય ઓળખી લે છે, તેના માટે સંસાર જ તુર્યાનો આનંદ બની જાય છે. ભેદ જ્યાં સુધી છે ત્યાં સુધી બંધન છે, અને ભેદના વિલય સાથે મુક્તિનો આનંદ સહજ ઉદય પામે છે.

ચિંતન

આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે કોઈ પરિવર્તન અનુભવો, જેમ કે ઊંઘમાંથી જાગવું, કામમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું કે પછી વિચારોમાં ખોવાઈ જવું, ત્યારે એક ક્ષણ માટે અટકીને પૂછો: 'આ બધી બદલાતી અવસ્થાઓને જોનાર કોણ છે?' ત્રણ અવસ્થાઓ વચ્ચેના સંધિકાળમાં, જ્યાં એક અવસ્થા પૂરી થઈ અને બીજી શરૂ થઈ નથી, ત્યાં જે શૂન્યતા કે ચૈતન્યનો અનુભવ થાય છે, તેને પકડી રાખવાનો પ્રયાસ કરો. ભેદને ભૂલાવીને માત્ર 'જોનાર' તરીકેની એકાગ્રતામાં સ્થિર રહો, જેથી દિનચર્યાના દરેક કાર્યમાં તુર્યાનો આનંદ પ્રવાહિત થઈ શકે.