Sutra 1.7

भाषांतर

जागृत, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तीन अवस्थांच्या भेदात (किंवा त्यांच्या पलीकडे) तुर्यावस्थेचा आनंद किंवा अनुभव सहज उत्पन्न होतो.

अर्थ

या सूत्राचा गाभा असा आहे की, आपल्या चेतनेच्या तीन सामान्य अवस्था आहेत: जागृत (बाह्य जगाचा अनुभव), स्वप्न (आंतरिक मानसिक जगाचा अनुभव) आणि सुषुप्ती (गाढ झोप किंवा अज्ञानाची अवस्था). सहसा मनुष्य या तिन्ही अवस्थांमध्ये अडकलेला असतो आणि त्यांनाच वास्तव मानतो. परंतु शैव तंत्राच्या दृष्टीने, या तिन्ही अवस्थांच्या पलीकडे किंवा त्यांच्या मध्यभागी एक चौथी अवस्था आहे, ज्याला 'तुर्य' म्हणतात. ही तुर्य अवस्था कोणतीही विशिष्ट मानसिक किंवा शारीरिक स्थिती नसून, ती शुद्ध चेतना किंवा शिवाचे स्वरूप आहे. जेव्हा साधक या तिन्ही बदलणाऱ्या अवस्थांना केवळ साक्षीभावाने पाहतो, तेव्हा त्या भेदाच्या मधूनच किंवा त्यांच्या पलीकडे तुर्याचा दिव्य आनंद सहज प्रकट होतो.

येथे 'भेदे' या शब्दाचा अर्थ केवळ वेगळेपणा असा नसून, या अवस्थांच्या संक्रमणात किंवा त्यांच्यामधील अंतराळात लपलेली एकता समजावी. जेव्हा आपण जागृत, स्वप्न आणि झोप यांना वेगवेगळ्या अनुभव म्हणून न स्वीकारता, त्या सर्वांना एकाच चेतनेचे खेळ म्हणून ओळखतो, तेव्हा 'तुर्याभोग' म्हणजेच शिवाच्या स्वरूपाचा साक्षात्कार होतो. हा अनुभव कष्टाने मिळवावा लागत नाही, तर जेव्हा मनाची तीन अवस्थांतील गुंतवणूक संपते, तेव्हा तो स्वतःहून 'सम्भवः' (उत्पन्न) होतो. हीच शम्भोपायाची (शंभूचा मार्ग) सुरुवात आहे, जिथे इच्छाशक्ती आणि प्रयत्नापेक्षा केवळ ओळखीचे परिवर्तन महत्त्वाचे ठरते.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हा तुम्ही एका कामावरून दुसऱ्या कामाकडे वळता, किंवा जागृतीतून झोपेकडे जाता, तेव्हा त्या दोन अवस्थांच्या मधल्या क्षणाकडे लक्ष द्या. उदाहरणार्थ, जेव्हा तुम्ही गाडी थांबवता आणि पुन्हा सुरू करता, किंवा झोपेतून जागे होता त्या क्षणी, तिथे विचार नसतात पण चेतना असते. त्या क्षणिक रिकाम्यापणात किंवा 'अंतराळात' थांबा. त्या जागेत कोणतीही वस्तू नाही, फक्त 'असणे' आहे, हे जाणून घ्या. हा छोटासा विराम म्हणजेच तुर्याचा स्पर्श आहे; दिवसभर अशा छोट्या छोट्या संक्रमणांमध्ये साक्षीभाव टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न करा.