Sutra 1.8
અનુવાદ
જ્ઞાન એ જાગ્રત અવસ્થા છે.
અર્થ
આ સૂત્ર શિવોપાયના માર્ગને સ્પષ્ટ કરે છે, જ્યાં સાધકને બાહ્ય ક્રિયાઓ કે મંત્રોના આધાર વિના, માત્ર શુદ્ધ જ્ઞાન અથવા ચેતના દ્વારા પરમ સત્યનો સાક્ષાત્કાર કરવાનો હોય છે. અહીં 'જ્ઞાન' એટલે બૌદ્ધિક માહિતી નહીં, પરંતુ પોતાના સ્વરૂપનું સહજ અને તત્ક્ષણનું અવગાહન છે. જ્યારે ચિત્તમાં કોઈ વિક્ષેપ કે અજ્ઞાનનો પડદો રહેતો નથી, ત્યારે જે પ્રકાશ સ્ફુરે છે તે જ સાચી જાગૃતિ છે. આ અવસ્થામાં ઊંઘ કે સ્વપ્ન જેવી ભ્રમણાઓ વિલીન થઈ જાય છે અને વ્યક્તિ પૂર્ણપણે જાગૃત બને છે.
કાશ્મીર શૈવિઝમના દૃષ્ટિકોણથી, જાગ્રત અવસ્થા માત્ર આંખો ખુલ્લી હોવાની શારીરિક સ્થિતિ નથી, પરંતુ તે અંતરના શિવત્વનું સતત ભાન છે. સામાન્ય મનુષ્ય બાહ્ય વિષયોમાં લીન હોવાથી આધ્યાત્મિક રીતે ઊંઘમાં હોય છે, જ્યારે આ સૂત્રનો અનુભવ કરનાર વ્યક્તિ દરેક ક્ષણે પોતાની દિવ્ય ચેતનામાં જાગૃત રહે છે. આ જ્ઞાન એ કોઈ પ્રાપ્ત કરવાની વસ્તુ નથી, કારણ કે તે તો પહેલેથી જ તમારા સ્વભાવમાં વિદ્યમાન છે; ફક્ત અજ્ઞાનનું નિવારણ થતાં તે પ્રકટ થાય છે.
ચિંતન
આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે કોઈ વિચાર, લાગણી કે બાહ્ય ઘટનાથી પ્રભાવિત થાઓ, ત્યારે તત્ક્ષણ થોભીને એક પ્રશ્ન પૂછો: "આ અનુભવને જાણનાર કોણ છે?" આ પ્રશ્નનો જવાબ શબ્દોમાં શોધવાનો નથી, પરંતુ તે જાણનાર શક્તિ તરફ ધ્યાન ફેરવવાનું છે. જે ક્ષણે તમે પોતાને વિચારોથી અલગ 'જાણનાર' તરીકે ઓળખો છો, તે ક્ષણે તમે 'જ્ઞાનં જાગ્રત' ની અવસ્થામાં પ્રવેશો છો. આ સહજ જાગૃતિને દિવસભર ટકાવી રાખવાનો પ્રયાસ કરો, જેથી દરેક ક્રિયા ચેતનાના પ્રકાશમાં થાય.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.