Sutra 1.9

अनुवाद

स्वप्नो विकल्पः — स्वप्न म्हणजे विकल्प आहे.

अर्थ

हे सूत्र अत्यंत साधे आहे, पण त्यात खोलवर जाण्यासारखे आहे. येथे शिवसूत्रांचा आचार्य श्री वसुगुप्तांनी किंवा पुढे श्री क्षेमराजांनी स्पष्ट केल्याप्रमाणे, स्वप्नावस्थेचे स्वरूप सांगितले आहे. जेव्हा आपण जागृत अवस्थेत असतो, तेव्हा बाह्य जगातून आन्तरिक चेतनेकडे विषय प्रवाहित होतात. पण स्वप्नावस्थेत हा प्रवाह थांबतो, पण मनातील विकल्प — म्हणजेच मनातील भाषा, आकार, कल्पना — हेच स्वप्न होय. म्हणजेच स्वप्न म्हणजे बाह्य जगाशी संबंध नसलेला, पण अंतर्मनातून उभा राहणारा विकल्पांचा प्रवाह आहे.

यातून एक महत्त्वाचे तत्त्वज्ञान स्पष्ट होते — जागृती आणि स्वप्न यांच्यातील फक्त एकच फरक आहे, तो म्हणजे बाह्य विषयांचा प्रवाह. जागृतीत बाह्य विषय असतात, स्वप्नात नसतात. पण दोन्ही अवस्थांमध्ये विकल्प — म्हणजेच मनातील चित्रे, शब्द, भावना — हे कार्यराहतात. म्हणजेच स्वप्न हा विकल्पांचा एक स्वतंत्र प्रवाह आहे, जो बाह्य जगाशी जोडलेला नाही.

शाम्भवोपायाच्या संदर्भात हे सूत्र महत्त्वाचे कारण शाम्भवोपायात जागृतीच्या अवस्थेतच शिवाची अनुभूती होते. स्वप्नाचे ज्ञान म्हणजे जागृतीच्या अवस्थेत विकल्पांचे स्वरूप समजून घेणे, आणि त्यातून शुद्ध चैतन्याकडे वळणे.

चिंतन

आज रात्री झोपण्यापूर्वी एक क्षण थांबा. डोळे बंद करा आणि मनात येणाऱ्या विकल्पांकडे — कल्पना, शब्द, आकार — पाहा. त्यांना काही करू नका, काही म्हणू नका, फक्त पाहा. हे विकल्प स्वप्नात कसे उभे राहतात, तसेच जागृतीतही उभे राहतात. या दोन्ही अवस्थांमधील फरक शोधण्याचा प्रयत्न करा. जेव्हा स्वप्नात किंवा जागृतीत विकल्प येतात, तेव्हा त्यांना पाहणारा कोण आहे? तो पाहणारा कोणत्या अवस्थेत आहे? या प्रश्नांसोबत एक क्षण बसा.