Sutra 2.10

અનુવાદ

વિદ્યા સંહારે તદુત્થ સ્વપ્ન દર્શનમ્. જ્ઞાનશક્તિનો સંકોચ થાય ત્યારે, તેમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું સ્વપ્નનું દર્શન (અનુભવ) થાય છે.

અર્થ

આ સૂત્ર શાકતોપાયના માર્ગ પર ચાલતા સાધકને ચેતવણી આપે છે કે જ્યારે પરમ શિવનું વિશાળ જ્ઞાન સંકુચિત થઈને મર્યાદિત બુદ્ધિમાં પરિણમે છે, ત્યારે વાસ્તવિકતાનું ભાન ઓછું થઈ જાય છે. 'સંહાર' એટલે વિસ્તૃત ચેતનાનો સંકોચ; જ્યારે આપણી અંદરની દિવ્ય વિદ્યા ઢંકાઈ જાય છે, ત્યારે મન પોતાની જ સૃષ્ટિમાં રચાયેલા ભ્રમણામય જગતમાં વિહરવા લાગે છે. આ અવસ્થામાં મળતો અનુભવ ઊંઘમાં આવતા સ્વપ્ન સમાન છે, કારણ કે તે વાસ્તવિક સત્ય પર આધારિત નથી, પરંતુ મર્યાદિત અહંકાર અને વાસનાઓ દ્વારા રચાયેલો છે.

કાશ્મીર શૈવ સિદ્ધાંત મુજબ, જાગૃત અવસ્થા અને સ્વપ્નાવસ્થા વચ્ચેનો ભેદ માત્ર ચેતનાના વિસ્તારનો છે. જ્યારે વિદ્યાનો સંકોચ થાય છે, ત્યારે બાહ્ય જગત પણ આપણને સ્વપ્ન જેવું ભાસવા લાગે છે, કારણ કે આપણે તેને શિવના પ્રકાશમાં જોવાને બદલે પોતાના મર્યાદિત દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ છીએ. આ સૂત્ર સૂચવે છે કે જ્યાં સુધી આપણી દૃષ્ટિમાં સંપૂર્ણતાનો અભાવ છે અને જ્ઞાન સંકુચિત છે, ત્યાં સુધી આપણો સમગ્ર વ્યવહાર એક પ્રકારનું 'સ્વપ્ન દર્શન' જ છે, જેમાં આપણે પોતાને જ અલગ અલગ રૂપે જોઈએ છીએ પણ વાસ્તવિક એકત્વને ઓળખી શકતા નથી.

ધ્યાન

આજે જ્યારે પણ તમે કોઈ તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિમાં હોવ કે જ્યારે તમારા વિચારો ગૂંચવાઈ જાય, ત્યારે એક ક્ષણ માટે રોકાઈને પોતાને પૂછો: 'શું હું હાલમાં વિસ્તૃત ચેતનામાં જીવી રહ્યો છું કે મારી વિદ્યા સંકુચિત થઈ ગઈ છે?' જો તમને લાગે કે તમારી દૃષ્ટિ સાંકડી થઈ ગઈ છે અને પરિસ્થિતિ અવાસ્તવિક કે ભ્રામક લાગે છે, તો તરત જ શ્વાસ પર ધ્યાન આપીને એ ભાવના કરો કે તમારી અંદરનું જ્ઞાન ફરીથી વિસ્તૃત થઈ રહ્યું છે. આ ભ્રમણામય સ્વપ્નને તોડવા માટે એ જાણવું પર્યાપ્ત છે કે 'આ દૃશ્ય મારી સંકુચિત દૃષ્ટિનું પરિણામ છે,' અને તે જાગૃતિ તમને ફરીથી વાસ્તવિકતાના પ્રકાશમાં લાવી દેશે.