Sutra 2.10

भाषांतर

विद्या संहारे तदुत्थ स्वप्न दर्शनम्.

अर्थ

या सूत्राचा शाब्दिक अर्थ असा की, जेव्हा 'विद्या' म्हणजेच भेदात्मक ज्ञान किंवा मर्यादित बुद्धीचा लय होतो (संहार), तेव्हा त्या अवस्थेतून निर्माण होणारे स्वप्नदर्शन प्रकट होते. येथे 'विद्या' म्हणजे केवळ पुस्तकी ज्ञान नसून, 'मी' आणि 'हे' असा द्वैतभाव निर्माण करणारी संकुचित ओळख होय. जेव्हा ही संकुचित ओळख विरघळते, तेव्हा जाग्रत अवस्थेतील स्थूल वस्तूंचे बंधन सुटते आणि चेतनेच्या अधिक सूक्ष्म स्तरावर स्वप्नाची निर्मिती सुरू होते. हे स्वप्न सामान्य झोपेतील स्वप्न नसून, शक्तीपाताच्या मार्गाने (शाक्तोपाय) चेतनेच्या सृजनशक्तीचा प्रत्यय देणारे दर्शन आहे.

शाक्तोपायामध्ये इच्छाशक्ती आणि ज्ञानशक्तीचा वापर करून साधकाला हे समजावून दिले जाते की, बाह्य जग हे केवळ चेतनेचेच प्रतिबिंब आहे. जेव्हा बाह्य वस्तूंवरील आसक्ती आणि त्यांचे वेगळेपण मानण्याची वृत्ती (विद्या) संपुष्टात येते, तेव्हा साधकाच्या आतून एक नवीन विश्व उभे राहते. हे 'तदुत्थ' म्हणजे त्या लयातून उगवलेले स्वप्न, वास्तविकतेपेक्षा कमी सत्य नाही, तर ते चेतनेच्या मुक्त खेळाचे (लीलेचे) पहिले पाऊल आहे. या अवस्थेत साधकाला हे जाणवते की, जसे स्वप्नातले विश्व त्याच्याच मनातून निर्माण झाले, तसेच हे जाग्रत विश्व देखील शिवचैतन्यातून प्रकट झाले आहे.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हा एखादी तीव्र भावना किंवा विचार मनात येईल, तेव्हा क्षणभर थांबा आणि स्वतःला विचारा, 'हे दृश्य माझ्या चेतनेबाहेर आहे की माझ्याच आत निर्माण झाले आहे?' बाह्य परिस्थितीला दोष देण्याऐवजी किंवा तिच्याशी झुंजण्याऐवजी, हे लक्षात आणा की ज्याप्रमाणे रात्रीच्या स्वप्नातील पात्रे आणि प्रसंग तुमच्याच चेतनेचे रूप आहेत, तसेच आत्ताचे हे अनुभव देखील तुमच्या अंतर्गत शक्तीचेच प्रतिबिंब आहेत. ही जाणीव ठेवून दिवस काढा की, 'मी या दृश्याचा बळी नाही, तर मीच तो चित्रकार आहे जो आपल्या चेतनेत हे चित्र रंगवत आहे.'