Sutra 2.3

અનુવાદ — વિદ્યા શરીરં સત્તા મન્ત્રરહસ્યમ્

અર્થ

આ સૂત્ર અહીં કહે છે કે વિદ્યા, એટલે કે આત્મજ્ઞાન કે પરા શક્તિનું સ્વરૂપ, જ શરીર છે. એટલે કે જે આપણે શરીર કહીએ છીએ, પ્રત્યક્ષ અનુભવમાં તે વિદ્યા જ છે. આ શરીર એ મન્ત્રનું રહસ્ય છે, એટલે કે મન્ત્રનું સામર્થ્ય અને તેનું તાત્વિક રૂપ આ શરીરમાં જ વ્યક્ત થાય છે. સત્તા એટલે અસ્તિત્વ, ચિત્શક્તિની સ્થિતિ, જે શરીરને જીવંત બનાવે છે.

શિવ સૂત્રની દ્રષ્ટિએ, શરીર માત્ર જડ પદાર્થ નથી, પરંતુ તે વિદ્યાનું પ્રતીક છે. જ્યારે સાધક શરીરને માત્ર માંસનો સમૂહ જુએ છે, ત્યારે તે માયાના વિભ્રમમાં રહે છે. પરંતુ જ્યારે તે શરીરને વિદ્યાનું શરીર જુએ છે, ત્યારે તે મન્ત્રના રહસ્યને સમજવા લાગે છે. આ દેહદૃષ્ટિનો પરિવર્તન એ જ શક્તોપાયની શરૂઆત છે, જ્યાં સાધક બાહ્ય મંત્રજાપથી આંતરિક શક્તિની પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિ તરફ આગળ વધે છે.

મન્ત્રરહસ્ય એટલે મન્ત્રનું ગૂઢ તાત્વિક અર્થ, જે કદાચ શબ્દોની સત્તા દ્વારા વ્યક્ત થાય છે. પરંતુ આ સૂત્ર કહે છે કે એ રહસ્ય શરીરમાં વિદ્યા સ્વરૂપે રહેલું છે. એટલે કે મન્ત્રનુસાર શરીરમાં જ પરમાર્થ વિદ્યમાન છે, અને તે વિદ્યા શરીરને સત્તા આપે છે. આ ત્રણેય શબ્દો — વિદ્યા, શરીર, સત્તા — એક જ સત્યના ત્રણ પાસાં છે.

ચિંતન

આજા દિવસે તમારા શરીર પ્રત્યેનો તમારો દૃષ્ટિકોણ એક વાર મૂકીને જુઓ. જ્યારે તમે તમારા હાથ, પગ, નિઃશ્વાસ અથવા કોઈ અંગની સંવેદના પર ધ્યાન આપો, ત્યારે એ શરીરને માત્ર જડ પદાર્થ તરીકે નહીં, પરંતુ વિદ્યાનું શરીર તરીકે જુઓ. એક મિનિટ માટ૏ એ વિચાર કરો કે તમારા શરીરની દરેક કોશિકામાં સત્તા છે, જે વિદ્યાની સત્તા છે, અને તે સત્તા જ મન્ત્રનું રહસ્ય છે. પછી જ્યારે તમે મન્ત્ર જપ કરો, ત્યારે કહો કે તમે બહારથી કંઈક કરી રહ્યા નથી, પરંતુ તમારા શરીરની અંદર રહેલી વિદ્યા જાગૃત થઈ રહી છે.