Sutra 2.4

અનુવાદ

ગર્ભમાં (સૂક્ષ્મ અવસ્થામાં) ચિત્તનો વિકાસ જે અવિશિષ્ટ વિદ્યા દ્વારા થાય છે, તે સ્વપ્ન છે.

અર્થ

આ સૂત્ર શાક્તોપાયના માર્ગ પર ચિત્તની સૂક્ષ્મ અવસ્થાનું વર્ણન કરે છે. અહીં 'ગર્ભ' શબ્દનો અર્થ ભૌતિક ગર્ભ નહીં, પરંતુ હૃદય ગુફા અથવા ચિત્તની તે અવસ્થા છે જ્યાં વિચારો અને વાસનાઓ બીજરૂપે સંગ્રહાયેલી હોય છે. જ્યારે ચિત્ત બાહ્ય વિષયોથી પાછું ખેંચાય છે અને અંતર્મુખ થાય છે, ત્યારે તે 'અવિશિષ્ટ વિદ્યા' ની સપાટી પર વિહરે છે. અવિશિષ્ટ વિદ્યા એટલે ભેદભાવ રહિત જ્ઞાનની પ્રાથમિક અવસ્થા, જ્યાં વિષય અને વિષયીનો સ્પષ્ટ ભેદ હજુ સ્પષ્ટ થયો નથી હોતો, છતાં શુદ્ધ ચૈતન્યનો પ્રકાશ ત્યાં વિદ્યમાન હોય છે.

આ અવસ્થામાં ચિત્ત જે વિસ્તાર અનુભવે છે તેને 'સ્વપ્ન' કહેવામાં આવ્યો છે. પરંતુ આ સામાન્ય નિદ્રામાં આવતું સ્વપ્ન નથી, જે અજ્ઞાન અને વાસનાઓથી ભરેલું હોય છે. અહીં સ્વપ્ન એટલે ચિત્તનો સર્જનાત્મક વિસ્તાર, જ્યાં શક્તિ પોતાની જાતને વિવિધ રૂપોમાં પ્રકટ કરવાની તૈયારીમાં હોય છે. શાક્તોપાયના સાધક માટે આ અવસ્થા મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે અહીં ચિત્ત વાસ્તવિકતાના બંધનમાંથી મુક્ત થઈને પોતાની સ્વતંત્ર શક્તિનો અનુભવ કરે છે. આ સ્વપ્નલોક એ બાહ્ય જગત અને ગાઢ સુષુપ્તિ વચ્ચેનો સેતુ છે, જ્યાં ચિત્ત પોતાની સર્જક શક્તિને ઓળખે છે.

ચિંતન

આજના દિવસ દરમિયાન, જ્યારે પણ તમે કોઈ કામ કરવાનું બંધ કરીને વિશ્રામ લો અથવા આંખો મીંચીને બેસો, ત્યારે તમારા વિચારોને રોકવાનો પ્રયત્ન કરશો નહીં. તેના બદલે, તમારા ચિત્તને એક 'ગર્ભ' તરીકે જુઓ જ્યાં વિચારો અને છબીઓ પોતાની મેળે ઉદય પામે છે. ફક્ત સાક્ષીભાવે જોઓ કે કેવી રીતે તમારી અંદરની શક્તિ પોતાની જાતને વિવિધ રૂપોમાં પ્રકટ કરે છે. આ પ્રક્રિયાને એક પવિત્ર સ્વપ્ન તરીકે સ્વીકારો, જ્યાં તમે જાગૃત છો પણ બાહ્ય જગતથી બંધાયેલા નથી. આ અવસ્થામાં એ અનુભવો કે તમારું ચિત્ત કોઈ બાહ્ય વસ્તુ પર આધારિત નથી, પરંતુ તે પોતાની જ આંતરિક શક્તિથી પ્રકાશિત થઈ રહ્યું છે.