Sutra 2.4

अनुवाद — गर्भे चित्तविकासोऽविशिष्टविद्यास्वप्नः।

(गर्भ = गर्भारूप स्थूल उपाधी; चित्त = मन; विकास = विकास / प्रसर; अविशिष्ट = अविशिष्ट, विशेषरहित; विद्या = विद्या / ज्ञान; स्वप्नः = स्वप्न)

अर्थ —

या सूत्रात अघोरेश्वराचे मुख्य सिद्धांत सांगितला आहे की, जेव्हा साधकाचे चित्त स्थूल उपाधीत (गर्भे) एकाग्र होते, तेव्हा त्यातील ज्ञान हे विशिष्ट अर्थात सापेक्ष असते. हे ज्ञान म्हणजे स्वप्नासारखे वाटते — अर्थात ते बाह्य वस्तूंच्या आधारावर उभे असते, पण प्रत्यक्ष अनुभवापासून दूर असते. 'गर्भ' म्हणजे स्थूल शरीर, भौतिक उपधी, किंवा माया यांच्या नाख्या अवस्था जिथे चित्त संकुचित होते.

'अविशिष्ट विद्या' म्हणजे शब्दजन्य ज्ञान, बुद्धीचे विश्लेषण, अनुमान, यांचा समूह जो प्रमाणभूत असला तरी अपूर्ण असतो. स्वप्न या उपमा दोन अर्थ पडते — एक तर स्वप्नात सुद्धा आपण खरोखर समजतो, आणि दुसरे की स्वप्न जसा अधूरा असतो तसेच हे ज्ञान सुद्धा पूर्ण नसते. जोपर्यंत चित्त गर्भात खोल शिरले नाही, तोपर्यंत हे ज्ञान त्याच स्वप्नाच्या स्वरूपात राहते.

चिंतन —

आज दिवशी एका स्पष्ट प्रश्न विचारा — मी जे काही 'जाणतो' असे समजतोय, ते प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारित आहे की केवळ शब्दांवर, विचारांवर, संदर्भांवर? एक मिनिट शांत बसून हालचालीच्या किंवा कामाच्या धाग्यात लक्ष लावा — मी खरोखर काय अनुभवतोय, किंवा फक्त माझ्या मनाच्या स्वप्नात स्वतःला अनुभवतोय? हा प्रश्न हळूहळू चित्ताच्या गर्भातील संकोचनाकडे नेऊ शकतो.