Sutra 2.5
અનુવાદ
જ્યારે (આધ્યાત્મિક) જ્ઞાન સ્વાભાવિક રીતે પ્રગટે છે, ત્યારે 'ખેચરી' (આકાશમાં વિહરનારી શક્તિ) શિવની અવસ્થા બને છે.
અર્થ
આ સૂત્ર શક્તોપાયના માર્ગનું હૃદય સમજાવે છે, જ્યાં સાધક પોતાના પ્રયત્નો દ્વારા નહીં, પરંતુ આંતરિક જ્ઞાનશક્તિના સ્વાભાવિક ઉદય દ્વારા ઉન્નતિ પામે છે. 'વિદ્યા' એટલે અહીં બૌદ્ધિક માહિતી નહીં, પણ સ્વપ્રકાશમાન ચૈતન્યનો સાક્ષાત્કાર છે. જ્યારે આ જ્ઞાન કૃત્રિમતા વિના, નદીના પ્રવાહની જેમ સ્વયંભૂ રીતે પ્રગટે છે, ત્યારે મન અને ઇન્દ્રિયોની સીમાઓ તૂટી જાય છે. આ અવસ્થામાં ચિત્તશક્તિ 'ખેચરી' બને છે, એટલે કે તે ભૌતિક વસ્તુઓ કે વિચારોમાં અટવાયા વિના મુક્ત આકાશમાં વિહરે છે.
આ મુક્ત વિહરણ એટલે જ 'શિવાવસ્થા'. સામાન્ય અવસ્થામાં આપણી ચેતના બાહ્ય વિષયો સાથે જોડાઈને બંધાયેલી હોય છે, પરંતુ જ્યારે વિદ્યાનો ઉદય થાય છે, ત્યારે તે જ ચેતના પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે. આ કોઈ નવી પ્રાપ્તિ નથી, પણ પોતાની જાતમાંથી આવરણો દૂર થવાથી પ્રગટતી સ્વાભાવિક સ્થિતિ છે. શિવ અને શક્તિનો ભેદ મિટી જાય છે, અને સાધકને અનુભવ થાય છે કે તે પોતે જ તે અનંત આકાશ છે જેમાં સર્વ થઈ રહ્યું છે.
ચિંતન
આજના દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ કોઈ વિચાર કે લાગણી ઉદય પામે, ત્યારે તેને રોકવાનો કે બદલવાનો પ્રયત્ન કરવાને બદલે, ફક્ત તેના ઉદયસ્થાન તરફ ધ્યાન આપો. જુઓ કે વિચાર ક્યાંથી આવે છે અને ક્યાં વિલીન થાય છે. આ પ્રક્રિયામાં કોઈ સંઘર્ષ કર્યા વિના, ફક્ત સાક્ષીભાવે જોવાથી તમને અનુભવ થશે કે તમારી ચેતના કોઈ ચોક્કસ વિચાર સાથે બંધાયેલી નથી, પણ તે તો એ વિશાળ આકાશ સમાન છે જેમાં વિચારો વાદળોની જેમ તરતા જાય છે. આ 'ખેચરી' અવસ્થાનો પ્રારંભિક અનુભવ છે.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.