Sutra 2.5

भाषांतर

विद्या समुत्थाने स्वाभाविके खेचरी शिवावस्था. (जेव्हा ज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा ती सहजस्वरूपाची 'खेचरी' अवस्था शिवाची स्थिती असते.)

अर्थ

या सूत्रात 'विद्या' म्हणजे केवळ बौद्धिक माहिती नव्हे, तर चैतन्याचा स्वतःचा प्रकाश किंवा आत्मप्रत्यय होय. जेव्हा हा प्रकाश मनातून किंवा बाह्य प्रयत्नांतून न येता, स्वतःहून वर येतो (समुत्थान), तेव्हा तो 'स्वाभाविक' असतो. म्हणजेच, तो कृत्रिम नाही किंवा संस्कारित नाही; तो आपल्या अस्तित्वाचा मूळ गाभा आहे. शक्ती उपायात साधकाला बाह्य वस्तूंवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी, आपल्या आंतरिक चेतनेच्या या सहज उदयाकडे वळावे लागते.

'खेचरी' या शब्दाचा अर्थ 'आकाशात विहार करणारी' असा होतो. येथे आकाश म्हणजे मर्यादाशून्य चिदाकाश होय. जेव्हा ज्ञानाचा हा सहज उदय होतो, तेव्हा साधकाची चेतना देह, इंद्रिये किंवा मनाच्या मर्यादांना ओलांडून मुक्तपणे विहार करते. ही जी मुक्त विहार अवस्था, तीच खरी 'शिवावस्था' आहे. या अवस्थेत द्वैत संपुष्टात येते आणि साधकाला जाणवते की, तो जो काही अनुभव घेत आहे, तो स्वतः शिवाचेच स्वरूप आहे.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हा एखादा विचार किंवा भावना मनात येईल, तेव्हा त्यावर प्रतिक्रिया देण्यापूर्वी क्षणभर थांबा. त्या विचाराच्या मागे असणाऱ्या 'जाणीवेकडे' लक्ष द्या. हा विचार बाहेरून आला आहे की, तुमच्या चैतन्यातून स्वतःहून उमलला आहे? असा प्रयत्न करा की विचारांमध्ये अडकून न राहता, त्या विचारांना ज्या पार्श्वभूमीवर (आकाशावर) येऊ दिले आहे, त्या विशाल चिदाकाशाचा साक्षीदार व्हा. जेव्हा तुम्ही विचारांपेक्षा त्या 'जाणणाऱ्या' अवस्थेत स्थिर राहता, तेव्हा तीच खेचरी अवस्था प्रकट होण्यास सुरुवात होते.