Sutra 3.1

અનુવાદ

આત્મા એ જ ચિત્ત છે.

અર્થ

આ સૂત્ર ત્રીજા ઉન્મેષનો પ્રારંભ કરે છે, જે અણવોપાય અથવા વ્યક્તિગત પ્રયત્નોના માર્ગ સાથે સંબંધિત છે. અહીં 'આત્મા' શબ્દ શુદ્ધ ચૈતન્ય, શિવ કે પરમ સત્યને સૂચવે છે, જ્યારે 'ચિત્ત' સામાન્ય રીતે મન, બુદ્ધિ અને અહંકારના સંગ્રહ તરીકે ઓળખાતી મર્યાદિત ચેતના છે. શાસ્ત્રનો આ ગહન દાવો એ છે કે આ બે વસ્તુઓ અલગ નથી; જેને આપણે પોતાનું મન કે વિચારોનું ક્ષેત્ર માનીએ છીએ, તેનું મૂળ સ્વરૂપ બીજું કંઈ નહીં પણ પરમ શિવ જ છે. ભેદ માત્ર અજ્ઞાન કે સંકોચનને કારણે ઉભો થાય છે, વાસ્તવિકતામાં નહીં.

કાશ્મીર શૈવધર્મના દ્રષ્ટિકોણથી, ચિત્ત એ શૂન્ય પાત્ર નથી કે જેને શુદ્ધ કરવું પડે, પરંતુ તે પોતે જ શક્તિનો સ્પંદન છે. જ્યારે ચિત્ત વિષયોમાં વિખેરાઈને પોતાની ઓળખ ભૂલી જાય છે ત્યારે તે 'મલિન' લાગે છે, પરંતુ જેવી ક્ષણે તે પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે તે સીધું જ શિવત્વ બની જાય છે. આ સૂત્ર સાધકને બહાર ક્યાંક શોધવાનું છોડીને, પોતાના અંતરના વિચારો અને ભાવનાઓના ઉદ્ગમસ્થાનમાં જ દિવ્યતાને ઓળખવાનું આહ્વાન કરે છે. ચિત્તનો દરેક કંપન શિવની જ લીલા છે, બસ દ્રષ્ટિ શુદ્ધ હોવી જોઈએ.

ચિંતન

આજના દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમારા મનમાં કોઈ વિચાર આવે, ચાહે તે શાંત હોય કે ક્ષોભજનક, ત્યારે તેને દબાવવાનો કે બદલવાનો પ્રયત્ન કરવાને બદલે એક ક્ષણ માટે રુકો. વિચારની સામગ્રી પર ધ્યાન આપવાને બદલે, તે વિચાર જે ચેતનામાં પ્રગટ થાય છે તે પાયા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. મનમાં દૃઢતાપૂર્વક પ્રતીતિ કરો કે 'આ વિચાર કરનારું ચિત્ત બીજું કંઈ નહીં, પણ શિવનું જ સ્વરૂપ છે.' વિચાર અને વિચારક વચ્ચેનો ભેદ વિલુપ્ત કરી, ચિત્તને જ શિવ તરીકે અનુભવવાનો આ એક સરળ પણ ગહન પ્રયોગ છે.