Sutra 3.10

ભાષાંતર

રંગ એ જ અંતરાત્મા છે.

અર્થ

આ સૂત્રમાં 'રંગ' શબ્દનો અર્થ નાટ્યશાળાનો વેદી કે રંગમંચ નથી, પરંતુ તે ચૈતન્યનો વિસ્તાર, તેનો સ્વતંત્ર વિલાસ અને પ્રકાશનો ખેલ છે. શિવ કે જે શુદ્ધ ચૈતન્ય છે, તે નિષ્ક્રિય બેસી રહેતો નથી; તે સતત પોતાની શક્તિ દ્વારા વિશ્વરૂપી નાટ્ય રચે છે. આ સમગ્ર સૃષ્ટિ, આપણા વિચારો, લાગણીઓ અને બાહ્ય ઘટનાઓ બધું જ તે ચૈતન્યનું નૃત્ય છે. જેમ નટ પોતાના રંગમંચ પર અનેક ભૂમિકા ભજવે છે છતાં પોતાના સ્વરૂપમાં અડગ રહે છે, તેમ અંતરાત્મા પણ આ વિશ્વરૂપી રંગમંચ પર સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે.

અહીં 'અંતરાત્મા' એટલે કે આપણા હૃદયગુહામાં રહેલો સર્વોચ્ચ સ્વ. સામાન્ય રીતે આપણે વિચારીએ છીએ કે અંતરાત્મા કોઈ અલગ, શાંત અને અદ્રશ્ય સ્થાને બેઠો છે, જ્યારે જગત એક અલગ દ્રશ્ય છે. ત્રિકા દર્શન આ ભ્રમને તોડે છે અને જણાવે છે કે જે ચૈતન્યનો વિલાસ (રંગ) ચાલી રહ્યો છે, તે જ અંતરાત્મા છે. દ્રષ્ટા અને દ્રશ્ય વચ્ચે કોઈ વિભાજન નથી; અનુભવનો પ્રવાહ જ શિવનું સ્વરૂપ છે. જ્યાં સુધી આપણે ઘટનાઓને શિવના નૃત્ય તરીકે જોઈએ છીએ, ત્યાં સુધી બંધન નથી, પણ જ્યારે આપણે તેને શિવથી અલગ માનીએ છીએ ત્યારે સંકોચ ઉત્પન્ન થાય છે.

ચિંતન

આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ કોઈ તીવ્ર લાગણી ઉભી થાય, કોઈ અણધારી ઘટના બને અથવા મનમાં વિચારોનો ઘોંઘાટ થાય, ત્યારે ક્ષણભર અટકીને જુઓ. પોતાને તે ઘટનાથી અલગ કરવાનો કે તેને દબાવવાનો પ્રયાસ કરવાને બદલે, તેને શિવના ચૈતન્યમાંથી પ્રગટ થતા એક નૃત્ય તરીકે જુઓ. મનમાં ધીમેથી કહો કે 'આ રંગ છે, આ અંતરાત્માનો વિલાસ છે.' જેમ તમે નાટક જોતી વખતે પડદા પરની હિલચાલને નટના પ્રદર્શન તરીકે માણો છો, તેમ જ આ અનુભવોને તમારા પોતાના અંતરાત્માના પ્રકાશના ખેલ તરીકે સાક્ષીભાવે નિહાળો. આ દ્રષ્ટિથી જોવાથી ભય અને આસક્તિ ઓગળી જશે અને દરેક ક્ષણ પવિત્ર નૃત્ય બની રહેશે.