Sutra 3.11

અનુવાદ

ઇન્દ્રિયો જોનારા (સાક્ષી) છે.

અર્થ

આ સૂત્ર ત્રીજા ઉન્મેષમાં આવે છે, જે અણવોપાય અથવા ભેદભાવના પર આધારિત માર્ગ સાથે સંબંધિત છે. અહીં 'પ્રેક્ષક' શબ્દનો અર્થ છે સાક્ષી અથવા જોનાર. સામાન્ય રીતે આપણે માનીએ છીએ કે 'હું' શરીર છું કે મન છું અને ઇન્દ્રિયો દ્વારા બાહ્ય વિષયોને જોઉં છું. પરંતુ શિવ સૂત્રો આ દૃષ્ટિકોણને પલટાવે છે અને જણાવે છે કે ખરેખર તો ઇન્દ્રિયો પોતે જ જોનારી છે. આનો અર્થ એ નથી કે ઇન્દ્રિયોમાં ચેતન સ્વતંત્ર છે, પરંતુ એ છે કે પરમ ચેતન (શિવ) પોતાની શક્તિને ઇન્દ્રિયોના રૂપમાં પ્રક્ષેપિત કરીને તેમની મારફતે જગતનું અવલોકન કરે છે.

જ્યારે સીમિત જીવ (અણુ) પોતાની જાતને ઇન્દ્રિયોથી અલગ માને છે, ત્યારે તે બંધનમાં રહે છે. જ્યારે તે સમજે છે કે ઇન્દ્રિયોમાં જે જોવાની શક્તિ છે તે પોતે જ પરમ શિવનું સ્વરૂપ છે, ત્યારે દ્રષ્ટા અને દૃશ્ય વચ્ચેનો ભેદ મિટી જાય છે. ઇન્દ્રિયો કોઈ જડ ઉપકરણો નથી, પરંતુ તેઓ ચૈતન્યના જ સક્રિય સ્વરૂપો છે જે સતત વિશ્વને ઓળખી રહ્યાં છે. આ જ્ઞાનથી દરેક ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય અનુભવ પવિત્ર બની જાય છે, કારણ કે હવે તે માત્ર ઇન્દ્રિયનો સ્પર્શ નથી, પણ શિવનો સ્પર્શ છે.

ધ્યાન

આજે જ્યારે પણ તમે કોઈ વસ્તુ જુઓ, સાંભળો અથવા સ્પર્શો, ત્યારે ક્ષણભર માટે એ વિચારવાનું બંધ કરો કે 'હું આને જોઈ રહ્યો છું'. તેના બદલે, ધ્યાનપૂર્વક નિરીક્ષણ કરો કે જોવાની પ્રક્રિયા પોતે જ કેવી રીતે સ્વયંસ્ફુરિત રીતે ઘટિત થઈ રહી છે. એવું માની લો કે તમારી આંખો કે કાન પોતે જ સજીવ ચેતન છે જે વિશ્વને નિહાળી રહ્યાં છે. જ્યારે દૃશ્ય સામે આવે, ત્યારે ફક્ત એટલું જ જાણો કે 'જોવાની શક્તિ જાગૃત થઈ છે' અને આ જાગૃતિમાં તમારા અહંકારને ઓગાળી દો. આ અભ્યાસ તમને કર્તાપણાના ભારમાંથી મુક્ત કરીને સાક્ષીભાવમાં સ્થાપિત કરશે.