Sutra 3.11

भाषांतर

प्रेक्षकाणीन्द्रियाणि

अर्थ

या सूत्राचा शाब्दिक अर्थ असा की, 'इंद्रिये ही साक्षीरूप आहेत.' सामान्यतः आपण असे मानतो की डोळे, कान, नाक इत्यादी इंद्रिये बाह्य जगाशी संपर्क साधून आपल्याला सुख किंवा दुःख देतात आणि आपण त्यांच्या वश होऊन प्रतिक्रिया देतो. परंतु काश्मीर शैवतेच्या त्रिक दर्शनानुसार, जेव्हा साधक 'अणवोपाय' मध्ये स्थिर होतो, तेव्हा त्याची दृष्टी बदलते. त्याला हे जाणवते की इंद्रिये ही केवळ बाह्य वस्तूंना पाहणारी साधने नसून, ती स्वतः चेतनेचेच (शक्तीचे) प्रकटीकरण आहेत. ज्याप्रमाणे सूर्य आपल्या किरणांद्वारे जगाला प्रकाशित करतो पण किरणांपासून वेगळा असतो, त्याचप्रमाणे आत्मा इंद्रियांद्वारे जगाला अनुभवतो पण त्यांच्या कर्मकांडात गुंतलेला नसतो.

येथे 'प्रेक्षक' म्हणजे केवळ बघणारा नव्हे, तर तो परमशिव किंवा शुद्ध चेतना आहे जो इंद्रियांच्या माध्यमातून स्वतःलाच पाहत आहे. जेव्हा इंद्रिये वस्तूंकडे वळतात, तेव्हा प्रत्यक्षात शिवच त्या वस्तूंमध्ये स्वतःचा विस्तार पाहत असतो. भ्रम तेव्हा होतो जेव्हा आपण स्वतःला मर्यादित देह किंवा मनाशी तादात्म्य पाहतो आणि इंद्रियांना स्वतंत्र शक्ती मानतो. या सूत्राचा गाभा असा आहे की इंद्रियांची हालचाल ही चेतनेचीच लीला आहे; त्यामुळे इंद्रियांमध्ये असलेली ती तीव्र जागरूकता हीच खरी साक्षीभावना आहे. बाह्य जगाचा अनुभव घेताना देखील आंतरिक साक्षीभूत चेतना अखंडित राहते, कारण इंद्रियेच प्रत्यक्षात चेतनेचे रूप आहेत.

चिंतन

आजच्या दिवसात जेव्हा तुम्ही एखादी वस्तू पाहाल किंवा एखादा आवाज ऐकाल, तेव्हा लगेच त्या वस्तूचे वर्णन किंवा त्याबद्दलचा विचार करण्याऐवजी, क्षणभर थांबा. फक्त एवढे जाणून घ्या की 'पाहणे' किंवा 'ऐकणे' ही क्रिया कोणाच्या उपस्थितीमुळे घडत आहे? डोळ्यांना वस्तू दिसत आहेत, पण त्या दिसण्याला जाणणारे कोण? या क्षणी असा निश्चय करा की ही इंद्रिये माझ्यापासून वेगळी यंत्रे नसून, माझ्याच चेतनेचे बाहेर पसरलेले हात आहेत. जेव्हा डोळे पाहतात, तेव्हा 'मी'च पाहत आहे आणि जेव्हा कान ऐकतात, तेव्हा 'मी'च ऐकत आहे, असा साक्षीभाव मनात ठेवा. कोणत्याही गोष्टीला नाकारू किंवा स्वीकारू नका, फक्त इंद्रियांच्या माध्यमातून वाहणाऱ्या त्या शुद्ध जाणीवेचे निरीक्षण करा.