Sutra 3.12
અનુવાદ
બુદ્ધિના વશમાં રહેવાથી સત્વની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
અર્થ
આ સૂત્ર અણવોપાયના માર્ગ પર ચાલનાર સાધક માટે એક નિર્ણાયક સિદ્ધાંત રજૂ કરે છે. અહીં 'ધી' એટલે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ કે વિવેકશક્તિ, જે સામાન્ય મનના વિક્ષેપોથી ઉપર ઉઠીને શિવતત્વના સ્વરૂપને પારખી શકે છે. જ્યારે સાધક પોતાની બુદ્ધિને શિવચૈતન્યના પ્રકાશમાં સ્થિર કરે છે અને તેના વશમાં રાખે છે, ત્યારે તેના અંતરમાં રહેલું 'સત્વ' એટલે કે શુદ્ધ અસ્તિત્વ કે ચિત્તની સ્વચ્છતા પ્રગટ થાય છે. આ કોઈ બહારથી મેળવવાની પ્રાપ્તિ નથી, પરંતુ અંતરના મલિનપણાના દૂર થવાથી પોતાના સ્વરૂપનું સ્ફુરણ છે.
કાશ્મીર શૈવ સિદ્ધાંત મુજબ, સામાન્ય મનુષ્યની અવસ્થામાં ચિત્ત રજ અને તમ ગુણોથી આચ્છાદિત હોય છે, જેના કારણે પોતાનું દૈવી સ્વરૂપ દેખાતું નથી. જ્યારે બુદ્ધિ દૃઢ થઈને શિવના ઇચ્છાશક્તિ અને જ્ઞાનશક્તિ સાથે તાદાત્મ્ય પામે છે, ત્યારે ચિત્તનું સત્વગુણ પ્રબળ બને છે. આ સ્થિતિમાં સાધકને દ્વૈતભાવનો ક્ષય થાય છે અને તે પોતાને શિવસ્વરૂપ જ અનુભવે છે. આ સિદ્ધિ એટલે ચમત્કારિક શક્તિઓ મેળવવી નહીં, પરંતુ પોતાના અસલ સ્વરૂપમાં સ્થિર થવું, જ્યાં જ્ઞાતા, જ્ઞાન અને જ્ઞેય એક જ બની જાય છે.
ચિંતન
આજના દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમારા મનમાં કોઈ ગૂંચવણ, ભય કે વિચારોનો વંટોળ ઊઠે, ત્યારે તરત જ થોભીને પોતાની બુદ્ધિને જાગૃત કરો. માત્ર પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે, એક ક્ષણ માટે નિરીક્ષક બનીને જુઓ કે આ વિચારો તમારા શુદ્ધ અસ્તિત્વથી અલગ છે. પોતાને યાદ અપાવો કે 'હું આ વિચારો નથી, હું તે બુદ્ધિ છું જે આ વિચારોને જોઈ શકે છે.' આ વિવેકપૂર્ણ અવલોકન દ્વારા તમારા ચિત્તને શાંત કરો અને અનુભવો કે કેવી રીતે બુદ્ધિના વશમાં આવવાથી તમારા અંતરનું સત્વ એટલે કે શાંતિ અને સ્પષ્ટતા પ્રગટ થાય છે.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.