Sutra 3.15

અનુવાદ

બીજ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું.

અર્થ

આ સૂત્ર અણવોપાયના માર્ગને દર્શાવે છે, જ્યાં ચિત્તની એકાગ્રતા માટે કોઈ ચોક્કસ આધાર અથવા 'બીજ' ની જરૂર પડે છે. અહીં 'બીજ' એટલે કોઈ મંત્રનો ધ્વનિ, કોઈ દૃશ્ય પ્રતીક, અથવા શ્વાસની ગતિ જેવું સૂક્ષ્મ તત્ત્વ જે ચિત્તને વિચારોની ભટકતી દશામાંથી મુક્ત કરી એકબિંદુ પર સ્થિર કરે છે. જ્યારે સાધક પોતાની સમગ્ર ચેતનાને આ બીજમાં નિમગ્ન કરે છે, ત્યારે બાહ્ય વિષયોનો સંપર્ક તૂટી જાય છે અને મન શાંત થઈને ઊંડાણમાં ઉતરે છે.

કાશ્મીર શૈવ સિદ્ધાંત મુજબ, આ બાહ્ય કે આંતરિક બીજ પરનું ધ્યાન માત્ર મનને રોકવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે સીધો માર્ગ છે અંતરમાં રહેલા શિવત્વને પ્રગટ કરવાનો. જેમ વૃક્ષ બીજમાં સમાયેલું હોય છે, તેમ સમગ્ર સૃષ્ટિ અને ચૈતન્યની શક્તિ આ બીજમાં સમાયેલી હોય છે. જ્યારે ધ્યાન એટલું તીવ્ર બને કે ધ્યાન કરનાર અને ધ્યાનનો વિષય એક થઈ જાય, ત્યારે બીજનું સ્વરૂપ વિલીન થઈ જાય છે અને માત્ર શુદ્ધ ચેતનાનો પ્રકાશ શેષ રહે છે. આ અવસ્થામાં સાધક પોતાના મર્યાદિત અહંકારથી મુક્ત થઈને વિશ્વચૈતન્ય સાથે એકતા અનુભવે છે.

ચિંતન

આજે દિવસ દરમિયાન થોડો સમય કાઢીને કોઈ એક શબ્દ, જેમ કે 'ઓમ' અથવા 'શિવ', અથવા શ્વાસના પ્રવાહને તમારા ધ્યાનનું બીજ બનાવો. જ્યારે પણ મન ભટકવા લાગે, કોઈ વિચાર આવે અથવા ઉત્કંઠા થાય, ત્યારે તરત જ પોતાની જાગૃતિને તે બીજ પર પાછી લાવો. આ પ્રક્રિયાને વારંવાર કરવાથી તમે જોશો કે વિચારોની ભીડ ધીમે ધીમે શાંત થાય છે અને તમારા અસ્તિત્વના કેન્દ્રમાં એક સ્થિરતા અને શાંતિ સ્થપિત થાય છે, જે બાહ્ય પરિસ્થિતિઓથી પ્રભાવિત થતી નથી.