Sutra 3.16

અનુવાદ

આસનસ્થઃ સુખં હૃદે નિમજ્જતિ. અર્થાત્, જે યોગી આસન પર સ્થિર થઈને બેસે છે, તે સહજ આનંદ સાથે હૃદયમાં ડૂબકી લગાવે છે.

અર્થ

આ સૂત્ર અનવોપાયનો સાર પ્રગટ કરે છે, જ્યાં શારીરિક સ્થિરતા ચિત્તની સ્થિરતાનું દ્વાર બને છે. 'આસનસ્થઃ' એટલે માત્ર શારીરિક રીતે બેસવું નહીં, પરંતુ એવી અડગ અવસ્થામાં હોવું જ્યાં શરીરનું ભાન લુપ્ત થઈ જાય અને પ્રાણવાયુ સંતુલિત થાય. જ્યારે બાહ્ય ગતિવિધિઓ શાંત થાય છે, ત્યારે ચિત્ત બહારની વિષયવાસનાઓથી પાછું ખેંચાઈને પોતાના મૂળ સ્થાન તરફ વળે છે. આ સ્થિરતા એ કોઈ જબરદસ્તીનું નિયંત્રણ નથી, પરંતુ પ્રકૃતિ સાથેનો સહજ મેળ છે.

'હૃદે નિમજ્જતિ' એટલે હૃદય ગુહામાં ડૂબકી લગાવવી. અહીં હૃદય એ માંસપેશી નથી, પરંતુ ચૈતન્યનું કેન્દ્ર છે, જ્યાં શિવ અને શક્તિનો અભેદ વાસ કરે છે. જ્યારે સાધક આ સ્થિરતામાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તેને કોઈ વિશેષ પ્રયત્ન કરવો પડતો નથી; 'સુખં' એટલે સહજ આનંદ પોતાની મેળે પ્રગટે છે. આ આનંદ બાહ્ય ઉત્તેજનાથી મળતો નથી, પરંતુ પોતાના સ્વરૂપમાં વિલય થવાથી પ્રાપ્ત થતી અખંડ શાંતિ છે. આ ડૂબકી એ વિચારોના સમુદ્રમાં ગોતાં મારવા જેવી નથી, પરંતુ વિચારોના ઉદય પામતા પહેલાના મૌનમાં વિશ્રાંતિ લેવા જેવી છે.

ચિંતન

આજે દિવસ દરમિયાન થોડા સમય માટે એક શાંત જગ્યાએ સુખાસનમાં બેસો, પરંતુ ધ્યાન માત્ર શ્વાસ પર કે કોઈ મંત્ર પર ન રાખો. તમારું લક્ષ્ય એ રાખો કે શરીરને એક પર્વતની જેમ અડગ રાખવું અને મનને હૃદયના મધ્યબિંદુમાં વિલિન કરવું. જ્યારે પણ વિચારો આવે, તેમને દૂર ધકેલવાને બદલે, તેમને હૃદયના અગાધ સમુદ્રમાં ઓગળી જવા દો. આ પ્રયોગ દરમિયાન એવું અનુભવવાનો પ્રયાસ કરો કે તમે કંઈ નવીન પ્રાપ્ત કરી રહ્યા નથી, પરંતુ પહેલેથી જ તમારી અંદર રહેલા સહજ આનંદમાં પાછા ફરી રહ્યા છો. આ સ્થિતિને દિવસભર જાળવી રાખવાનો સંકલ્પ કરો, ભલે તમે ચાલતા હો કે કામ કરતા હોવ, તમારા અંતરમાં એક અદ્રશ્ય આસન પર બેઠેલા શાંત સાક્ષીનો ભાવ જાળવો.