Sutra 3.17
ભાષાંતર
પોતાની માત્રાઓ (ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિ) નું નિર્માણ કરે છે.
અર્થ
આ સૂત્ર અણવોપાયના માર્ગ પર ચાલનારા સાધકની સ્થિતિને સ્પષ્ટ કરે છે. અહીં 'સ્વ' એટલે પોતાનું શુદ્ધ ચૈતન્ય કે શિવત્વ, અને 'માત્રા' એટલે ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિ જેવા મર્યાદિત ઉપકરણો. સામાન્ય મનુષ્ય પોતાને શરીર અને ઇન્દ્રિયો સુધી મર્યાદિત માને છે, પરંતુ આ સૂત્ર જણાવે છે કે વાસ્તવમાં તે ચૈતન્ય જ પોતાની શક્તિથી આ મર્યાદિત સાધનોનું નિર્માણ કરે છે. જેમ માટી ઘડો બનાવે છે પણ ઘડો માટી જ છે, તેમ શિવ ચૈતન્ય પોતાની ઇચ્છાશક્તિથી જગત અને ઇન્દ્રિયોનું રૂપ ધારણ કરે છે.
આનો ઊંડો દાર્શનિક અર્થ એ છે કે બંધન કોઈ બાહ્ય શક્તિ દ્વારા થયેલું નથી, પરંતુ સ્વયં ચૈતન્યે જ પોતાને મર્યાદિત કરવા માટે આ 'માત્રાઓ'નું સર્જન કર્યું છે. જ્યારે સાધક આ સત્યને સમજે છે કે હું જ આ ઇન્દ્રિયોનો રચયિતા છું, ત્યારે તે ભોગ્ય (ભોગવનાર) ની ભૂમિકામાંથી ઊઠીને કર્તા અને સ્રષ્ટાની ભૂમિકામાં આવે છે. આ સમજણથી ડર અને અજ્ઞાન દૂર થાય છે, કારણ કે જેણે પિંજરું બનાવ્યું છે, તે જ તેને તોડી શકે છે.
ચિંતન
આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે કોઈ ઇન્દ્રિય દ્વારા કંઈ અનુભવો—જેમ કે કાનથી અવાજ સાંભળવો કે આંખથી રંગ જોવો—ત્યારે એક ક્ષણ માટે રુકીને વિચારો કે 'આ સાંભળવાની શક્તિ કે જોવાની શક્તિ મારા પોતાના ચૈતન્યનું જ નિર્માણ છે'. એમ ન વિચારો કે 'હું આ અવાજ સાંભળી રહ્યો છું', પણ એમ જાણો કે 'મારું ચૈતન્ય જ આ સાંભળવાની પ્રક્રિયાનું સર્જન કરી રહ્યું છે'. આ દ્રષ્ટિકોણ તમને ઇન્દ્રિયોના ગુલામ બનવાને બદલે તેમના સ્વામી તરીકે સ્થાપિત કરશે અને દરેક ક્રિયામાં શિવત્વનો અનુભવ કરાવશે.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.