Sutra 3.17
भाषांतर
(आत्म्याची) स्वतःची मात्रा (किंवा माप) तो निर्माण करतो.
अर्थ
या सूत्राचा गाभा असा आहे की, मर्यादित जीव किंवा अणु हा आपल्याच चैतन्याच्या संकोचाने स्वतःसाठी एक मर्यादित रूप, एक विशिष्ट माप तयार करतो. 'मात्रा' म्हणजे प्रमाण किंवा सीमा. परमशिव जे अनंत आणि सर्वव्यापी आहे, तेच चैतन्य जेव्हा आपल्या स्वातंत्र्याने (स्वातंत्र्य शक्तीने) स्वतःला मर्यादित समजते, तेव्हा ते 'अणु' बनते. ही मर्यादा बाहेरून कोणी लादलेली नाही, तर ती आत्म्यानेच स्वतःच्या इच्छेने आणि खेळाने निर्माण केलेली आहे. आपण स्वतःला शरीर, मन किंवा बुद्धी एवढेच मानतो, हीच ती स्वनिर्मित मात्रा आहे.
काश्मीर शैवमतानुसार, हा संकोच खरा नाही, तर तो एक दिव्य नाटक आहे. शिव स्वतःला लपवून घेतो आणि मग स्वतःलाच शोधतो. जेव्हा साधकाला हे समजते की 'मी मर्यादित आहे' ही भावना देखील माझ्याच चैतन्याची एक रचना आहे, तेव्हा भय आणि दुःख संपतात. कारण ज्याने मर्यादा निर्माण केली, तोच ती मोडू शकतो. ही ओळख झाल्यावर अणुओपायातील साधक हे पाहतो की, सर्व बंधनं ही स्वतःच्याच चैतन्याची खेळणी आहेत आणि मुक्ती म्हणजे वेगळे काही प्राप्त करणे नसून, स्वतःनेच घातलेला हा संकोच विसरणे होय.
चिंतन
दिवसभरात जेव्हाही तुम्हाला 'मी असहाय्य आहे', 'माझ्याकडे इतकेच सामर्थ्य आहे' किंवा 'मी या परिस्थितीत अडकलो आहे' असे वाटेल, तेव्हा क्षणभर थांबा. डोळे मिटून स्वतःला विचारा की, 'ही मर्यादा खरोखर बाहेरून आली आहे का, की माझ्या चैतन्यानेच स्वतःला सुरक्षिततेसाठी किंवा ओळखीसाठी हे कवच घातले आहे?' असे जाणून घ्या की ज्याप्रमाणे एखादा अभिनेता रंगभूमीवर एका पात्रात स्वतःला मर्यादित करतो पण प्रत्यक्षात तो त्यापेक्षा मोठा असतो, तसेच तुमचे खरे स्वरूप या भावनांच्या पलीकडे आहे. ही मर्यादा स्वतःनेच निर्माण केली आहे, हे लक्षात आणल्यावर त्या मर्यादेचे वजन हलके होईल आणि तुमच्यातील विस्तार पुन्हा जाणवू लागेल.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.