Sutra 3.18
અનુવાદ
વિદ્યાનો નાશ થાય ત્યારે જન્મનો નાશ થાય છે.
અર્થ
અહીં 'વિદ્યા' એટલે શિવતત્વનું સ્વયંપ્રકાશિત જ્ઞાન નહીં, પરંતુ મર્યાદિત અહંકાર દ્વારા રચાયેલી ભેદબુદ્ધિ કે વિકલ્પજ્ઞાન છે. આ એવી વિદ્યા છે જે 'હું શરીર છું', 'હું અલગ છું' કે 'આ વિષય મારાથી ભિન્ન છે' એવો ભ્રમ પોષે છે. જ્યાં સુધી આ મર્યાદિત જ્ઞાન અને તેના પર આધારિત સંસ્કારો મનમાં સક્રિય રહે છે, ત્યાં સુધી જીવ પોતાને એક સીમિત પ્રાણી (અણુ) તરીકે ઓળખે છે અને આ ઓળખ જ પુનઃજન્મનું મૂળ કારણ બને છે.
જ્યારે સાધકની ગાઢ તપશ્ચર્યા કે ગુરુકૃપાથી આ મર્યાદિત વિદ્યાનો ક્ષય થાય છે, ત્યારે જન્મ-મરણના ચક્રનો પણ અંત આવે છે. આનો અર્થ એ નથી કે શરીર તરત જ અદૃશ્ય થઈ જાય, પરંતુ 'જન્મ લેનારો હું' એવી જે અંતર્ગત માન્યતા હતી તે નષ્ટ થાય છે. જ્યારે ભેદભાવનું જ્ઞાન વિલીન થઈ જાય છે, ત્યારે જીવ પોતાને સર્વવ્યાપક શિવસ્વરૂપમાં અખંડ અનુભવે છે; જ્યાં 'બીજું' કંઈ જ નથી, ત્યાં ફરીથી જન્મવાનું કોઈ કારણ કે સ્થળ શેષ રહેતું નથી.
ચિંતન
આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમને કોઈ પરિસ્થિતિમાં પોતાને અલગ, અપૂર્ણ કે કોઈનાથી વિભાજિત અનુભવ થાય, ત્યારે તરત જ એક ક્ષણ માટે અટકી જાઓ. આ ભાવનાને 'વિદ્યા' એટલે કે મર્યાદિત જ્ઞાન તરીકે ઓળખો. મનમાં દૃઢતાથી વિચારો કે આ વિભાજનની લાગણી જ મારા દુઃખનું અને પુનરાવર્તનનું કારણ છે. હવે, આ વિચારને પકડી રાખવાને બદલે, તેને શૂન્યમાં વિલીન થવા દો અને પૂછો: 'જો આ ભેદભાવ સાચો ન હોય, તો હું કોણ છું?' આ પ્રશ્ન સાથે ચાલો, જ્યાં સુધી અલગપણાની લાગણી ઓગળીને ફક્ત અખંડ હોવાનો ભાવ શેષ ન રહે.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.