Sutra 3.18

भाषांतर

विद्येचा नाश झाल्यावर जन्माचा नाश होतो.

अर्थ

येथे 'विद्या' म्हणजे द्वैताचे ज्ञान किंवा भेदाची ओळख होय. जोपर्यंत साधकाला स्वतःला शिवापासून वेगळे मानण्याची ही संकीर्ण बुद्धी असते, तोपर्यंत 'मी' आणि 'हे' असा विभाग राहतो. या भेदज्ञानामुळेच कर्म निर्माण होतात आणि त्या कर्मांच्या फळस्वरूपात पुनर्जन्माची साखळी सुरू राहते. जोपर्यंत मर्यादित अहंकाराला सत्य मानण्याची ही चुकीची विद्या टिकून आहे, तोपर्यंत संसाराचा प्रवास चालूच राहतो.

जेव्हा अनुभवाने या भेदज्ञानाचा पूर्णपणे क्षय होतो, तेव्हा मर्यादित 'मी'पणाचा अंत होतो. या विद्येच्या नाशासोबतच जन्म-मरणाच्या चक्रालाही विराम मिळतो. कारण जन्माला कारण असलेला अज्ञानरूपी बीजच नष्ट झालेला असतो. तेव्हा साधकाला जाणीव होते की, तो कधीच जन्मला नाही आणि कधीच मरणार नाही; तो केवळ शुद्ध चैतन्य किंवा शिवस्वरूप आहे. हा विद्येचा नाश म्हणजे अज्ञानाचे उन्मूलन होय, ज्यामुळे मुक्ती सिद्ध होते.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हाही तुम्हाला राग, भीती किंवा हीनतेची भावना येईल, तेव्हा क्षणभर थांबा आणि स्वतःला विचारा की, 'ही भावना कोणासाठी आहे?'. लक्षात घ्या की ही वेदना केवळ त्या छोट्या 'मी'ला आहे, जो स्वतःला इतरांपासून वेगळे समजतो. जाणीवपूर्वक पहा की हा भेद केवळ मनाची एक निर्मिती आहे. ज्या क्षणी तुम्ही या भेदाला खरे मानणे सोडून देता, त्या क्षणी त्या भावनेचे बंधन शिथिल होते आणि तुम्ही त्या मुक्त चैतन्यात स्थिर होता, जे कधीही बांधले गेले नाही.