Sutra 3.19

અનુવાદ

ક વર્ગ અને અન્ય વર્ણોમાં માહेश्वર અને અન્ય માતૃકાઓ પશુરૂપે (બદ્ધ જીવરૂપે) વિદ્યમાન છે.

અર્થ

આ સૂત્ર ત્રીજા ઉન્મેષના અંતિમ ભાગમાં આવે છે અને અણવોપાયના સ્વરૂપને સ્પષ્ટ કરે છે. અહીં 'ક વર્ગ' થી લઈને હળ સુધીના વ્યંજનો અને અ થી હા સુધીના સ્વરો, જે માતૃકાચક્ર તરીકે ઓળખાય છે, તે બ્રહ્માંડની સર્જનાત્મક ઊર્જાના પ્રાથમિક ધ્વનિઓ છે. સામાન્ય રીતે આ વર્ણમાલા શિવની સર્વવ્યાપક ચૈતન્યશક્તિનું પ્રતીક છે, પરંતુ જ્યારે જીવાત્મા પોતાના સાચા સ્વરૂપથી વિમુખ થઈને સંકુચિત બને છે, ત્યારે આ દિવ્ય માતૃકાઓ પણ તેના માટે બંધનકર્તા બની જાય છે. 'માહेश्वરાદ્યઃ' શબ્દ સૂચવે છે કે માહेश્વરી શક્તિ જેવી ઉચ્ચ દૈવી તત્વો પણ, જ્યારે અજ્ઞાની જીવ દ્વારા અનુભવાય છે, ત્યારે તે પશુભાવ અર્થાત્ સીમિત અહંકારના આધાર બની જાય છે.

ત્રિકા દર્શન મુજબ, વાસ્તવમાં કોઈ વસ્તુ બંધનકારક નથી; બંધન માત્ર દ્રષ્ટિકોણનો ભ્રમ છે. જે વર્ણો અને શક્તિઓ મુક્તિનું દ્વાર ખોલી શકે છે, તે જ વર્ણો અજ્ઞાન અવસ્થામાં જીવને વિષયો સાથે જોડી રાખવાનું કારણ બને છે. જ્યાં સુધી જીવ પોતાને શરીર અને મન સુધી સીમિત માને છે (પશુભાવ), ત્યાં સુધી ભાષા, વિચાર અને ઇન્દ્રિયોના માધ્યમો તેને પરમાત્માથી દૂર લઈ જતા પ્રતીત થાય છે. આ સૂત્ર આપણને યાદ અપાવે છે કે બંધન બાહ્ય વસ્તુઓમાં નથી, પણ જે રીતે આપણે આ દિવ્ય ઊર્જાઓને ગ્રહણ કરીએ છીએ તેમાં છે. જ્યારે અહંકાર વિલય પામે છે, ત્યારે આ જ માતૃકાઓ પુનઃ શિવના સ્વતંત્ર સ્પંદનરૂપે પ્રકાશિત થાય છે.

ચિંતન

આજે જ્યારે પણ તમે કોઈ શબ્દ બોલો અથવા કોઈ વિચાર મનમાં આવે, ત્યારે ક્ષણભર અટકીને જુઓ કે શું તમે તે શબ્દ કે વિચારના પ્રવાહમાં ગુમાઈ ગયા છો કે તેને સાક્ષીભાવે જોઈ રહ્યા છો. જો તમે વિચાર સાથે એકતાર થઈ જાઓ અને પોતાની ઓળખ ભૂલી જાઓ, તો સમજી લેજો કે માતૃકાશક્તિઓ 'પશુભાવ'માં કાર્યરત છે. પ્રયત્ન કરો કે શબ્દોને ફક્ત ઉદ્ભવતા અને વિલીન થતા ધ્વનિ તરીકે જોવાના, ન કે તમારા અસ્તિત્વનો આધાર તરીકે. આ સૂક્ષ્મ સાક્ષીભાવ જ અણવોપાય દ્વારા બંધનને તોડવાની ચાવી છે.