Sutra 3.21

भाषांतर

मग्नः स्व चित्तेन प्रविशेत. (जे आपल्या चित्तात किंवा अंतःकरणात लीन झाले आहे, त्याने आपल्या चित्ताद्वारेच [त्या अवस्थेत] प्रवेश करावा.)

अर्थ

या सूत्राचा गाभा असा आहे की, जेव्हा साधक आपल्या मनाला किंवा चित्ताला एखाद्या वस्तूत, विचारात किंवा भावनेत पूर्णपणे गुंगून गेलेला अनुभवतो, तेव्हा त्या स्थितीतून बाहेर पडण्यासाठी किंवा त्याचा वेध घेण्यासाठी बाह्य उपायांची गरज नसते. उलटपक्षी, ज्या माध्यमातून तो बद्ध झाला आहे, म्हणजे त्याच चित्ताचा वापर करून त्या गुंगलेपणाच्या गाभ्यात प्रवेश करावा लागतो. काश्मीर शैव तत्त्वज्ञानात 'अणुवोपाय' म्हणजे मनाचाच वापर करून मनोअतीत अवस्थेला पोहोचणे होय. येथे सांगितले आहे की, जर मन एखाद्या ठिकाणी अडकले असेल, तर तेथून सुटका मिळवण्यासाठी मनाला दूर सारण्याऐवजी, त्याच एकाग्रतेचा वापर करून त्या भावनेच्या किंवा विचाराच्या मूळ स्वरूपाकडे लक्ष वेधावे.

हे सूत्र द्वैताचा भ्रम तोडते. सामान्यतः आपण असे मानतो की, विचार किंवा भावना हे 'मी' नाहीत आणि त्यांच्यापासून दूर जाणे म्हणजे मुक्ती. परंतु त्रिका दर्शन सांगते की, चित्त हेच शक्तीचे रूप आहे. जेव्हा तुम्ही एखाद्या विचारात इतके मग्न होता की 'विचार करणारा' आणि 'विचार' यातील फरक मिटून जातो, तेव्हा तीच वेळ असते स्वतःच्या शुद्ध चैतन्यात प्रवेश करण्याची. बाहेरून निरीक्षण करणाऱ्या दृष्टीने नव्हे, तर अनुभवणाऱ्या चित्ताच्याच तीव्रतेने त्या अनुभवाच्या केंद्रबिंदूवर लक्ष केंद्रित केल्यास, तो विचार विरघळतो आणि त्यामागे असलेले शुद्ध 'अहं' किंवा शिवत्व प्रकट होते.

चिंतन

आजच्या दिवसात जेव्हा तुम्हाला जाणवेल की तुमचे मन एखाद्या चिंतेत, रागात किंवा आनंदात पूर्णपणे हरवून गेले आहे, तेव्हा त्या भावनेला दुर्लक्ष करू नका किंवा तिला बदलण्याचा प्रयत्न करू नका. त्याऐवजी, जाणीवपूर्वक त्या भावनेत आणखी खोलवर शिरा. स्वतःला विचारा, 'ही भावना नेमकी कुठे अनुभवली जात आहे?' आणि त्या वेदनेच्या किंवा सुखाच्या जाणिवेवर पूर्ण लक्ष केंद्रित करा. जसे तुम्ही त्या भावनेत पूर्णपणे लीन व्हाल, तसे तिचे स्वरूप बदलेल आणि तुम्हाला जाणवेल की ती भावना तुमच्यापासून वेगळी नसून, तुमच्याच चैतन्याची एक लहर आहे. या प्रक्रियेतून तुम्ही भावनेच्या कैदेतून मुक्त होऊन तिच्या साक्षीभूत स्वरूपात स्थिर व्हाल.