Sutra 3.22

भाषांतर

प्राणांच्या हालचालीमध्ये सम (समान) दर्शन होते.

अर्थ

हा सूत्र श्वासोच्छ्वासाच्या नैसर्गिक प्रक्रिये आणि चेतनेच्या जाणीवेमधील अतूट संबंध स्पष्ट करतो. 'प्राण' म्हणजे केवळ शारीरिक श्वास नव्हे, तर तो जीवनशक्तीचा प्रवाह आहे जो सतत चालू असतो. जेव्हा साधक या प्राणवायूच्या येण्या-जाण्याकडे, त्याच्या लयीकडे पूर्ण जाणीवेने पाहतो, तेव्हा त्याला बाह्य जगातील द्वैत (दुहेरीपणा) मागे पडते. श्वासाच्या प्रत्येक क्षणात जो 'द्रष्टा' स्थिर असतो, तोच खरा 'सम दर्शन' आहे, म्हणजेच सर्वत्र एकच चैतन्य दिसणे.

अनावोपाय म्हणजे शरीर आणि प्राणांवर आधारित साधना होय. या सूत्रानुसार, वेगळे ध्यान करण्याची किंवा कठीण मानसिक कसरती करण्याची गरज नाही. फक्त प्राणांच्या सहज गतीला साक्षी राहिल्यास, मनाचे वळचण थांबते आणि चित्त एकाग्र होते. जेव्हा श्वास आणि जाणीव एक होतात, तेव्हा सुख-दुःख, लाभ-हानी यांमधील भेद मिटून जातात आणि सर्वत्र शिवाचेच स्वरूप दिसू लागते. ही अवस्था म्हणजे 'समत्व' किंवा समभावाची प्राप्ती होय.

चिंतन

दिवसातून काही वेळा थांबा आणि फक्त आपल्या श्वासाकडे लक्ष द्या. श्वास आत येतोय की बाहेर जातोय, यावर लक्ष केंद्रित करा, पण तो बदलण्याचा किंवा नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न करू नका. फक्त पाहा की हा प्राणवायू कसा सहजपणे वाहतोय. या निरीक्षणादरम्यान असा विचार मनात ठेवा की, जो हा श्वास पाहतोय तो 'मी' आणि जो श्वास घेतोय तोही 'मी'च आहे. जेव्हा मनात इतर विचार येतील, तेव्हा पुन्हा हलक्या हाताने लक्ष श्वासाच्या लयीवर आणा आणि जाणवा की या संपूर्ण प्रक्रियेत एक अखंड शांतता नांदत आहे.