Sutra 3.23

અનુવાદ

મધ્યમાં અધમ (નીચલા) સ્તરનો પ્રસવ થાય છે.

અર્થ

આ સૂત્ર શ્વાસોચ્છવાસના મધ્યબિંદુ અથવા ચિત્તની નિર્વિકલ્પ અવસ્થામાં છુપાયેલા સૂક્ષ્મ સંકલ્પો તરફ ધ્યાન દોરે છે. 'મધ્ય' એટલે શ્વાસના બહાર જવા અને અંદર આવવા વચ્ચેનો ક્ષણિક વિરામ, કે જ્યાં સામાન્ય રીતે શુદ્ધ ચૈતન્યનો અનુભવ થવો જોઈએ. પરંતુ જો સાધકની જાગૃતિ પૂર્ણ ન હોય, તો આ પવિત્ર મધ્યબિંદુમાંથી પણ 'અવર' એટલે કે અજ્ઞાન કે સંકુચિત ભાવનાઓનો જન્મ (પ્રસવ) થઈ શકે છે. આ દર્શાવે છે કે માત્ર તકનીકી રીતે શ્વાસ રોકવો કે મનને શાંત કરવું પૂરતું નથી; જ્યાં સુધી અંતરમાં ભેદભાવની વૃત્તિ રહેલી હોય, ત્યાં સુધી ઉચ્ચતમ અવસ્થામાંથી પણ નીચલી વૃત્તિઓ પ્રગટ થઈ શકે છે.

કાશ્મીર શૈવિઝમના દૃષ્ટિકોણથી, આ સૂત્ર એક ગંભીર ચેતવણી છે કે સાધનાના માર્ગ પર 'અણવોપાય' (વ્યક્તિગત પ્રયાસ) ની મર્યાદાઓ સમજવી જરૂરી છે. જ્યારે ચિત્ત મધ્યમાં સ્થિર થવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે જો સાધક પોતાની અહંકારની પકડ છોડતો નથી, તો તે મધ્યબિંદુ જ નવી માનસિક રચનાઓ કે સૂક્ષ્મ વાસનાઓનું કારણ બને છે. આમ, ખરેખર મુક્તિ માટે શ્વાસના નિયંત્રણ કરતાં વધુ મહત્વનું એ છે કે મધ્યબિંદુમાં રહેલા શિવત્વને ઓળખવું અને ત્યાંથી ઊભા થતા કોઈ પણ સંકલ્પને શિવની ઇચ્છાશક્તિ તરીકે જોવો, ન કે અલગ અસ્તિત્વ તરીકે.

ચિંતન

આજે જ્યારે તમે શ્વાસ લેવાનો અભ્યાસ કરો અથવા કોઈ કામ કરતાં કરતાં ટૂંકો વિરામ લો, ત્યારે તે 'મધ્ય' ક્ષણમાં તમારા મનમાં સૌથી પહેલો વિચાર કે ભાવના શું ઊભી થાય છે તે સાક્ષીભાવે જોઓ. જો ત્યાં કોઈ ચિંતા, ઇચ્છા કે અહંકારનો સૂક્ષ્મ સ્પર્શ દેખાય, તો તેને દબાવવાને બદલે તરત જ જાણો કે આ 'મધ્યમાંથી થયેલો અધમ પ્રસવ' છે, અને તે વિચારને શિવના પ્રકાશમાં વિલિન કરી દો. આ જાગૃતિ સાથે દિવસભરના વિરામોનો ઉપયોગ કરો જેથી મધ્યબિંદુ શુદ્ધ ચૈતન્યનું સ્થાન બની રહે, નવી સમસ્યાઓનું નહીં.