Sutra 3.23

भाषांतर

मध्य अवस्थेत अधोगामी (अवर) जन्म किंवा प्रसव होतो.

अर्थ

या सूत्रात 'मध्य' म्हणजे जाग्रत, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तीन अवस्थांच्या मधील तुर्यावस्था किंवा शुद्ध चैतन्याचा क्षण होय. सामान्यतः साधकाने या मध्य अवस्थेत स्थिर राहून परम शिवाशी एकरूप व्हावे, अशी अपेक्षा असते. परंतु, जर साधकाची दृष्टी अजूनही बाह्य वस्तूंवर किंवा मनाच्या वृत्तींवर खिळलेली असेल आणि त्याला आपल्या खऱ्या स्वरूपाची पूर्ण जाणीव झालेली नसेल, तर त्या 'मध्य' अवस्थेतूनही त्याचा पुनर्जन्म 'अवर' म्हणजेच निम्न स्तरावर होतो. येथे 'प्रसव' म्हणजे पुन्हा संसारात, मर्यादित अहंकारात आणि द्वैताच्या जाणीवेत पडणे होय.

काश्मीर शैवमतानुसार, केवळ तांत्रिक उपाय किंवा क्षणिक समाधी पुरेशी नसते; तिथे 'विमर्श' किंवा स्वतःच्या चैतन्याची पूर्ण ओळख असणे गरजेचे आहे. जर साधक मध्य अवस्थेत पोहोचला तरी तिथे 'मी शिव आहे' या अखंड जाणीवेशिवाय राहिला, तर त्याची ऊर्जा पुन्हा खालच्या पातळीवर म्हणजेच मल, माया आणि कार्मिक मर्यादांकडे वळते. हे सूत्र सावध करते की, उच्च अवस्थेत पोहोचल्यावरही जर स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पडला, तर तिथूनही पतन होऊ शकते, कारण चेतनेला जर मुक्त स्वरूपात धरले नाही तर ती पुन्हा बद्ध स्वरूपात प्रगट होते.

चिंतन

दिनक्रमात जेव्हा तुम्हाला एखाद्या कामातून दुसऱ्या कामात जाताना, किंवा विचार संपून शांतता येण्याच्या क्षणी, असा लहानसा 'मध्य' किंवा पॉज मिळतो, तेव्हा सावध राहा. त्या क्षणात लगेच बाहेरच्या जगाकडे किंवा पुढच्या विचाराकडे धाव घेऊ नका. त्या शांततेत क्षणभर थांबा आणि विचार करा की, 'या शांततेत मी कोण आहे?'. जर तिथे फक्त रिकामी जाणीव राहिली आणि 'मी'चा अहंकार पुन्हा डोके वर काढू लागला, तर समजा तुम्ही 'अवर प्रसव' म्हणजेच मर्यादिततेकडे परतत आहात. त्याऐवजी, त्या क्षणी 'मी हे चैतन्यच आहे' या जाणीवेने त्या शांततेला पकडून ठेवण्याचा प्रयत्न करा, जेणेकरून ती ऊर्जा खाली ओढली जाणार नाही तर विस्तारत राहील.