Sutra 3.24

અનુવાદ

માત્રા (ઇન્દ્રિયોના વિષયો) સ્વપ્રત્યય (પોતાના સ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર) ની સાધનામાં નષ્ટ થયેલા (અહંકાર કે અજ્ઞાન) ના પુનરુત્થાન (ફરીથી ઉદય) ના કારણ બને છે.

અર્થ

આ સૂત્ર સાધકને એક સૂક્ષ્મ પણ મહત્વપૂર્ણ ચેતવણી આપે છે. જ્યારે સાધક 'સ્વપ્રત્યય' એટલે કે પોતાના શુદ્ધ ચૈતન્ય સ્વરૂપનો અનુભવ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે બાહ્ય ઇન્દ્રિય વિષયો (માત્રા) પ્રત્યેનો લગાવ ક્ષીણ થાય છે અને અહંકાર નષ્ટ થતો જણાય છે. પરંતુ જો સાધકની દૃષ્ટિ પૂર્ણપણે સ્થિર ન હોય અને ઇન્દ્રિયોના વિષયો પ્રત્યે ફરીથી સૂક્ષ્મ આકર્ષણ કે પ્રમાદ ઉત્પન્ન થાય, તો તે નષ્ટ થયેલું અજ્ઞાન ફરીથી જાગૃત થઈ શકે છે. અહીં 'માત્રા' શબ્દ ફક્ત બાહ્ય વસ્તુઓ નથી, પણ મન દ્વારા રચાતી સૂક્ષ્મ છાપો અને વાસનાઓ છે જે ચૈતન્યને ઢાંકી શકે છે.

કાશ્મીર શૈવ સિદ્ધાંત મુજબ, આત્મસાક્ષાત્કાર એ એકવાર મળેલી ક્ષણિક ઘટના નથી, પણ એક સતત પ્રવાહ છે. જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયો અને મનનું સંપૂર્ણ રૂપાંતર ન થાય ત્યાં સુધી, બાહ્ય વિષયોનો સ્પર્શ પુનઃ 'ભેદભાવ' ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આ સૂત્ર સૂચવે છે કે સાધનાના માર્ગ પર પાછળ હટવાનું કારણ બાહ્ય જગત નથી, પણ તે જગત પ્રત્યેની આપણી અંદર રહેલી સૂક્ષ્મ પ્રતિક્રિયા છે. જ્યાં સુધી દ્રષ્ટા પોતાના સ્વરૂપમાં દૃઢતાથી સ્થિર ન થાય, ત્યાં સુધી વિષયોની માત્રા અજ્ઞાનને ફરીથી જીવંત કરી શકે છે.

ચિંતન

આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમારું ધ્યાન કોઈ બાહ્ય વિષય, શબ્દ કે વિચાર પર ખેંચાઈ જાય અને તમે પોતાની આંતરિક શાંતિ ગુમાવવા લગો, ત્યારે તરત જ એક ક્ષણ માટે અટકી જાઓ. પોતાને પ્રશ્ન પૂછો: 'શું હું આ વિષયની માત્રામાં ગુમાઈ રહ્યો છું કે મારું ચૈતન્ય સ્વરૂપ સ્થિર છે?' આ પ્રશ્ન માત્ર વિચાર નથી, પણ એક સજાગતાની કસોટી છે. જ્યારે પણ લાગે કે અહંકાર કે અસ્વસ્થતા ફરી ઉભરી રહી છે, ત્યારે તરત જ ચેતનાને બાહ્ય વસ્તુમાંથી ખેંચીને તે 'જોનાર' સ્વરૂપમાં સ્થાપિત કરો. આ અભ્યાસ દ્વારા તમે વિષયોને તમારા પર હાવી થવા દેવાને બદલે, તેમને પોતાના ચૈતન્યના પ્રકાશમાં વિલીન કરતા શીખશો.