Sutra 3.24

भाषांतर

मात्रा (इंद्रियगोचर वस्तू किंवा संवेदना) स्वप्रत्ययसाधने (स्वस्वरूपाच्या चैतन्यात लीन होण्याच्या प्रक्रियेत) नष्टस्य (नाश पावलेल्या अहंकाराचा किंवा मर्यादित भावाचा) पुनरुत्थानम् (पुन्हा उदय होणे) होय.

अर्थ

या सूत्रात शिवयोगाच्या तिसऱ्या टप्प्यातील, म्हणजेच 'अणवोपाय' मधील एक सूक्ष्म अडथळा स्पष्ट केला आहे. जेव्हा साधक इंद्रियांच्या माध्यमातून येणाऱ्या बाह्य वस्तूंना (मात्रा) आपल्या स्वस्वरूपात, म्हणजेच शुद्ध चैतन्यात विलीन करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा एक विचित्र घटना घडते. बाह्य वस्तूंचे आकर्षण संपुष्टात आल्यासारखे वाटते आणि जुना मर्यादित 'मी'पणा नष्ट झाल्याचा भास होतो. परंतु, जर ही लीनता पूर्ण आणि दृढ नसेल, तर त्याच नष्ट झालेल्या मर्यादित भावाचे पुन्हा उथळ स्वरूपात उद्दीपन होते. हे पुनरुत्थान म्हणजे चैतन्याचा विस्तार नसून, पुन्हा एकदा संकुचित होण्याची प्रवृत्ती आहे.

काश्मीर शैवमतानुसार, खऱ्या अर्थाने 'नष्ट' होणे म्हणजे द्वैताचा पूर्ण नाश होणे आणि केवळ शिवाचाच उरणे. येथे सांगितलेली स्थिती अशी आहे की, साधकाने वस्तूंचा त्याग केला आहे असे मानले, पण त्याग करणाऱ्या 'त्यागी'ची किंवा अनुभव घेणाऱ्या 'भोक्त्या'ची सूक्ष्म गाठ कायम राहिली आहे. जेव्हा इंद्रियगोचर वस्तू चैतन्यात विरघळवल्या जातात, तेव्हा जर ते चैतन्य पुरेसे जागृत नसेल, तर ती रिक्त जागा पुन्हा जुन्या संस्कारांनी भरून निघते. हे सूत्र इशारा देते की, केवळ वस्तूंचा नाश करणे पुरेसे नाही, तर ज्या चेतनेत तो नाश होतोय, त्या चेतनेशी पूर्ण ऐक्य साधणे आवश्यक आहे, अन्यथा माया पुन्हा डोके वर काढते.

चिंतन

आजच्या दैनंदिन जीवनात जेव्हा तुम्हाला एखादी तीव्र इच्छा, राग किंवा भय निर्माण होईल, तेव्हा त्या भावनेला दडपण्याचा किंवा तिच्यापासून पळून जाण्याचा प्रयत्न करू नका. त्याऐवजी, क्षणभर थांबा आणि स्वतःला विचारा: "मी या भावनेला नाकारत आहे का, की मी तिला माझ्या जाणीवेत पूर्णपणे मिसळवून पाहत आहे?" जर तुम्हाला आढळले की त्या भावनेचा नाश झाला आहे पण मनात एक सूक्ष्म बेचैनी किंवा 'मी ते टाळले' असा अभिमान शिल्लक आहे, तर समजून जा की तो जुना 'मी'पणा पुन्हा उठत आहे. अशा वेळी केवळ निरीक्षक राहून त्या भावनेला तुमच्या अस्तित्वाच्या विस्तारात विरघळू द्या, जोपर्यंत निरीक्षक आणि निरीक्षण यातील फरक संपत नाही.