Sutra 3.29

भाषांतर

जो अविपस्थ (अविद्येच्या ठिकाणी असलेला) तोच ज्ञानाचे कारण आहे.

अर्थ

या सूत्रात शिव अत्यंत गूढ आणि क्रांतिकारी सत्य उघड करतो. सामान्यतः आपण अविद्या किंवा अज्ञानाला ज्ञानाच्या मार्गातील अडथळा किंवा शत्रू समजतो. परंतु त्रिक दर्शनाच्या दृष्टीकोनातून, ज्या भूमीवर अविद्या उभी राहते, तोच 'अहं' किंवा चेतनेचा मूळ आधार आहे. जेव्हा साधक अविद्येला नाकारत नाही, तर तिच्या मूळ स्वरूपाकडे लक्ष वेधतो, तेव्हा त्याला समजते की अविद्येचे अस्तित्व देखील शुद्ध चेतनेमुळेच शक्य झाले आहे. ज्या ठिकाणी अविद्या दिसते, तिथेच तिला जाणणाऱी चेतना उपस्थित असते; म्हणूनच तोच 'अविपस्थ' (अविद्येचा आश्रय) खरे ज्ञान निर्माण करण्याचे मूळ कारण बनतो.

हे सूत्र 'अणवोपाय' मध्ये येते, कारण येथे विचार किंवा बुद्धीच्या द्वारे नव्हे, तर प्रत्यक्ष अनुभवाच्या भूमीवर हे सत्य ओळखावे लागते. अविद्या ही चेतनेपासून वेगळी कोणतीही वस्तू नाही; ती चेतनेचीच एक संकुचित अवस्था आहे. जेव्हा आपण अविद्येला दूर सारण्याचा प्रयत्न सोडून देतो आणि फक्त 'कोणाला हे अज्ञान जाणवत आहे?' या प्रश्नाद्वारे त्या जाणणाऱ्याकडे वळतो, तेव्हा अविद्येचे रूपांतर ज्ञानात होते. म्हणजेच, अज्ञानाचा जो आधारस्तंभ आहे, तोच मुक्तीचा द्वारबानू आहे.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हा तुम्हाला संभ्रम, भीती किंवा अज्ञानाची जाणीव होईल, तेव्हा त्या भावनेला बदलण्याचा किंवा दूर करण्याचा प्रयत्न करू नका. क्षणभर थांबा आणि स्वतःला विचारा, 'हे अज्ञान ज्याला जाणवत आहे, तो कोण?' ज्या चेतनेमुळे तुम्हाला 'मी गोंधळात आहे' हे कळत आहे, त्या 'जाणणाऱ्या' साक्षीभावाकडे लक्ष केंद्रित करा. हे लक्षात घ्या की ज्या भूमीवर हा गोंधळ नांदतो, ती भूमी (तुमची चेतना) पूर्णपणे स्पष्ट आणि जागृत आहे. अविद्येच्या याच जाणीवेला ज्ञानाचे द्वार मानून तिथेच विश्रांती घ्या.