Sutra 3.3

અનુવાદ

કલા અને અન્ય તત્વોનું (શુદ્ધ વિદ્યાથી લઈને પૃથ્વી સુધીના તત્વોનું) અવિવેક એટલે માયા.

અર્થ

આ સૂત્ર માયાની સચોટ વ્યાખ્યા આપે છે. જ્યારે ચૈતન્ય પોતાની શક્તિઓ દ્વારા પ્રગટ થયેલા વિવિધ તત્વો (કલા, વિદ્યા, રાગ, કાળ, નિયતિ અને પંચમહાભૂતો) વચ્ચેનો ભેદ ભૂલી જાય છે અને તેમને પોતાથી અલગ અથવા સ્વતંત્ર સત્ય તરીકે ગણે છે, ત્યારે તે અવસ્થાને 'માયા' કહેવાય છે. અહીં 'અવિવેક' એટલે વિવેકનો અભાવ; એટલે કે, એકમેવ અદ્વિતીય શિવતત્વ અને તેનાથી પ્રગટ થયેલા મર્યાદિત તત્વો વચ્ચેનો ભેદ સમજી ન શકવો.

ત્રિકા દર્શન મુજબ, માયા કોઈ બાહ્ય શક્તિ નથી કે જે શિવ પર હાવી થઈ ગઈ હોય, પરંતુ તે શિવની જ સ્વતંત્ર ઈચ્છાશક્તિ (સ્વાતંત્ર્ય) નું એક સંકોચન છે. જ્યારે અનંત ચૈતન્ય પોતાની જ સૃષ્ટિમાં રચેલા ભેદોને વાસ્તવિક માની લે છે અને પોતાની એકતાને ભૂલી જાય છે, ત્યારે જીવાત્માનો જન્મ થાય છે. આમ, માયા એ અજ્ઞાન નથી, પરંતુ ચૈતન્યનું એવું સ્વરૂપ છે જે વિભાજન દ્વારા વિશ્વની રચના કરે છે અને જીવને પોતાની મૂળ ઓળખથી વિમુખ કરે છે.

ચિંતન

આજના દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે કોઈ પરિસ્થિતિ, વ્યક્તિ અથવા વિચારને પોતાથી સંપૂર્ણપણે અલગ અને અટલ સત્ય તરીકે અનુભવો, ત્યારે તરત જ એક ક્ષણ માટે થોભી જાઓ. મનમાં શાંતિથી પૂછો: 'શું હું આ ભેદને વાસ્તવિક માની રહ્યો છું?' આ પ્રશ્ન તમને માયાના જાળમાંથી થોડું બહાર કાઢીને એ યાદ અપાવશે કે આ બધું એક જ ચૈતન્યનું વિવિધ રૂપ છે, અને વાસ્તવિક વિવેક એ છે કે ભેદ હોવા છતાં અખંડ એકતાને જોવી.