Sutra 3.30

અનુવાદ

તેનું વિશ્વ એ તેની પોતાની શક્તિનો વિસ્તાર છે.

અર્થ

આ સૂત્ર ત્રીજા ઉન્મેષના અંતિમ ભાગમાં આવે છે અને અણવોપાયના સારને સ્પષ્ટ કરે છે. અહીં 'અસ્ય' શબ્દ સીમિત જીવ અથવા પશુ તરફ ઇશારો કરે છે, જે પોતાને અપૂર્ણ માને છે. પરંતુ શિવ સૂત્ર જણાવે છે કે આ જીવ જે જગતને જુએ છે, તે જગત બહારથી આવેલું નથી કે કોઈ અલગ દેવતા દ્વારા રચાયેલું નથી; તે તો તે જીવની પોતાની આંતરિક શક્તિ (સ્વ શક્તિ) નો જ પ્રચય અથવા વિસ્તાર છે. જેમ સૂર્યનો પ્રકાશ સૂર્યથી અલગ નથી, તેમ જગત પણ ચૈતન્યની શક્તિથી અલગ નથી.

દ્વૈતભાવ ત્યારે જ ઊભો થાય છે જ્યારે આપણે ભૂલી જઈએ કે આ વિશ્વ આપણી પોતાની ચેતનાનું જ પ્રક્ષેપણ છે. 'પ્રચય' શબ્દ માત્ર રચના નહીં, પણ શક્તિના ઉછાળા અને વિસ્તરણનો ભાવ દર્શાવે છે. જીવ જે દુઃખ, સુખ, વસ્તુઓ અને સંબંધો અનુભવે છે, તે બધું તેની પોતાની અખંડ શક્તિનું જ રૂપ છે. જ્યારે સાધક આ સત્યને ઓળખે છે, ત્યારે ભય અને પરકીયપણાનો અંત આવે છે, કારણ કે હવે બહાર કોઈ 'બીજું' રહેતું નથી; બધું જ 'સ્વ' છે.

ચિંતન

આજે જ્યારે પણ તમારું ધ્યાન કોઈ બાહ્ય વસ્તુ, પરિસ્થિતિ કે વ્યક્તિ પર જાય, ત્યારે તરત જ એક ક્ષણ માટે અટકીને આંતરિક પ્રશ્ન પૂછો: "આ દ્રશ્ય કોની શક્તિમાં પ્રગટ થઈ રહ્યું છે?" બાહ્ય દ્રશ્યને દૂર ધકેલવાને બદલે, એ અનુભવો કે તે દ્રશ્ય તમારી પોતાની ચેતનાના સાગરમાં ઊઠતી એક લહેર છે. જ્યારે ક્રોધ કે આનંદ ઉદય પામે, ત્યારે એ યાદ રાખો કે આ ભાવનાઓ તમારી પોતાની શક્તિનો જ વિલાસ છે. આ પ્રકારનું સતત સ્મરણ તમને ભોક્તાની ભૂમિકામાંથી મુક્ત કરી, સાક્ષીભાવ તરફ લઈ જશે, જ્યાં વિશ્વ તમારાથી અલગ નહીં, પણ તમારા સ્વરૂપનો જ વિસ્તાર લાગશે.