Sutra 3.31
ભાષાંતર
સ્થિતિ અને લય.
અર્થ
આ સૂત્ર અનવોપાયના સંદર્ભમાં શિવની સ્વતંત્ર શક્તિના બે મૂળભૂત વ્યાપારોને દર્શાવે છે. 'સ્થિતિ' એટલે સૃષ્ટિનું પોતાના સ્વરૂપમાં ટકી રહેવું, જ્યારે 'લય' એટલે તેનું પુનઃ શિવતત્વમાં વિલય થઈ જવું. ત્રિકા દર્શન મુજબ, આ બંને પ્રક્રિયાઓ બાહ્ય ઘટનાઓ નથી, પરંતુ પરમ શિવની ચેતનાના સ્પંદન છે. જેમ હૃદયનો ધબકાર વિસ્તરણ અને સંકોચન વચ્ચે ચાલે છે, તેમ જ વિશ્વ શિવની ઇચ્છાશક્તિ દ્વારા પ્રગટ થાય છે (સ્થિતિ) અને ફરીથી તેમાં સમાઈ જાય છે (લય).
સાધક માટે આનો ગહન અર્થ એ છે કે ઉત્પત્તિ અને વિનાશ એ વિરોધી શક્તિઓ નથી, પરંતુ એક જ ચૈતન્યના બે પાસાં છે. જ્યાં સુધી જીવ પોતાને મર્યાદિત માને છે, ત્યાં સુધી તે સ્થિતિને બંધન અને લયને મૃત્યુ સમજે છે. પરંતુ જ્યારે અહંકાર ઓગળે છે, ત્યારે સમજાય છે કે સ્થિતિ એ શિવનો પ્રકાશ છે અને લય એ તે પ્રકાશમાં વિશ્રાંતિ છે. આ બંનેની ગતિ શિવના આનંદસ્વરૂપને જાળવી રાખવા માટે છે, જેથી ચેતના પોતાની લીલા રમી શકે.
ચિંતન
આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ કોઈ વિચાર, ભાવના કે પરિસ્થિતિ ઉદય પામે અથવા અંત પામે, ત્યારે ક્ષણભર થોભીને જુઓ. વિચારના ઉદયને 'સ્થિતિ' તરીકે અને તેના શાંત થવાને 'લય' તરીકે ઓળખો. આ બંને ઘટનાઓની વચ્ચે જે અખંડ ચેતના રહેલી છે, તેને સાક્ષી બનીને અનુભવો. પ્રયત્ન કરો કે વિચારના આવવા-જવાથી તમે વિચલિત ન થાઓ, પણ એ જાણો કે આ બંને ગતિઓ તમારા પોતાના અંતરાત્મામાં જ થઈ રહી છે અને તે શિવની લીલા છે.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.