Sutra 3.31

भाषांतर

स्थिती आणि लय (विघटन).

अर्थ

हा सूत्र अत्यंत संक्षिप्त असून तो तिसऱ्या विभागामधील 'अणवोपाय' किंवा भेदभावपूर्ण उपायाच्या सीमेवर उभा आहे. येथे 'स्थिती' म्हणजे मनाची एकाग्रता किंवा चैतन्याचा स्थिर अवस्था टिकवून ठेवणे, तर 'लय' म्हणजे त्या एकाग्रतेचे विसर्जन किंवा मनाचे लय होणे. सामान्यतः साधक स्थिरतेला ध्यान आणि लयाला समाधी किंवा तुर्यावस्था मानतो, परंतु काश्मीर शैवत्वाच्या दृष्टीकोनातून हे दोन्ही केवळ मानसिक प्रक्रिया आहेत. जोपर्यंत साधक 'मी स्थिर आहे' किंवा 'मी लीन झालो' असा द्वैतभाव ठेवतो, तोपर्यंत तो अणवोपायच्या मर्यादेतच राहतो.

खरे तात्पर्य असे आहे की, शुद्ध चैतन्य किंवा शिवतत्व या स्थिती आणि लय या दोन्ही अवस्थांच्या पलीकडे आहे. जेव्हा मन एका बिंदूवर स्थिर होते (स्थिती) किंवा जेव्हा ते वस्तूंच्या जाणीवेतून मुक्त होऊन रिक्त होते (लय), तेव्हाही जो जाणता आहे, तो साक्षीच खरा शिव आहे. या सूत्राद्वारे आचार्य सांगतात की, केवळ मनाला थांबवणे किंवा वितळवून टाकणे हेच अंतिम ध्येय नसून, या दोन्ही अवस्थांमध्येही जो अपरिवर्तित चैतन्यप्रवाह वाहतो, त्याचे साक्षात्कार करणे हे खरे लक्ष्य आहे. स्थिती आणि लय हे केवळ मार्गातील टप्पे आहेत, गंतव्यस्थान नाही.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हा तुम्हाला वाटेल की तुमचे मन खूप शांत आणि स्थिर झाले आहे, किंवा उलटपक्षी जेव्हा तुम्हाला वाटेल की तुम्ही सर्व काही विसरून एकाग्रतेत लीन झाला आहात, तेव्हा क्षणभर थांबा. स्वतःला विचारा, 'हे स्थैर्य किंवा हा लय कोण अनुभवत आहे?' ज्या क्षणी तुम्ही स्थिती आणि लय या दोन्ही अवस्थांना पाहणारे निरीक्षक आहात, हे ओळखाल, त्या क्षणी तुम्ही अणवोपायच्या मर्यादेतून बाहेर पडून शुद्ध अस्तित्वाच्या जाणीवेत प्रवेश करता. आजचा सराव म्हणजे कोणत्याही मानसिक अवस्थेशी स्वतःची ओळख जोडू नये, तर त्या अवस्थांना येऊ देणे आणि जाऊ देणे, पण स्वतःला त्यांच्या पलीकडे स्थिर ठेवणे.